رضا بابایی و تبیین تفاوت دروغ دوم با دروغ اول / برای دروغ نگفتن باید به روزی برگردیم که دروغ نخست را گفتیم

گروه اندیشه: دکتر رضا بابایی نویسنده، پژوهشگر، استاد دانشگاه و حوزه، روز ۱۸ فروردین ۱۳۹۹ درگذشت. پژوهش‌های او در حوزه مثنوی معنوی در جامعه ادبی کشور بسیار مهم و اثرگذار بود. او در مطلبی کوتاه در باره تفاوت دروغ اول با دروغ دوم، پنج نمایز مهم قائل است. این مطلب در کانال علوم انسانی بازنشر شده است. این مطلب را در ادامه می خوانید: 

****

«دروغ دوم» یا دروغ دوباره، پنج فرق مهم با «دروغ اول» دارد:

۱-دروغ اول را می‌سازیم، اما «دروغ دوباره» در ذهن ما آماده و پیش‌ساخته است. بنابراین در دروغ دوم، کمتر احساس دروغ‌گویی می‌کنیم و کمتر دچار عذاب وجدان می‌شویم. به همین دلیل، دروغ سه‌باره آسان‌تر از دروغ دوباره است و دروغ دوباره آسان‌تر از دروغ اول. 

۲-دروغ اول، برای دروغ‌های دوم و سوم و چهارم، مانند واقعیت برای سخن راست است؛ یعنی همان گونه که سخن راست بر حقیقت یا واقعیتی استوار است، دروغ‌های دوم و سوم نیز به دروغ اول تکیه می‌کنند. بنابراین برخلاف دروغ‌های اول، پیشینه و پشتوانۀ ذهنی دارند. 

۳-دروغ دوم کمتر از دروغ اول خودآگاه است. دروغ‌های دوباره و سه‌باره ما را به جایی می‌رسانند که دیگر خود نمی‌فهمیم که دروغ می‌گوییم یا راست.

-از این رو انسان خردمند همیشه احتمال می‌دهد که آنچه می‌داند و می‌گوید و می‌نویسد و حتی برای آن جان‌فشانی می‌کند، شاید دروغ‌هایی باشند که از کلاه شعبده‌بازی تکرار، راست و درست بیرون آمده‌اند.

۴-از هر ده دروغگو در جامعه، نیم‌نفر به دروغگویی نوع اول مبتلا است و باقی به دروغ‌های دوم و سوم. 

۵-جنگ با دروغ دوم، بسیار دشوارتر از مبارزه با دروغ اول است؛ زیرا با کسی می‌جنگیم که خود نمی‌داند دروغ‌گو است؛ بلکه گمان می‌کند که مدافع بدیهیات است.

– در این جنگ تنها سلاحی که گاهی کارگر می‌افتد، تربیت ذهن آدمیان است، تا فریب تبلیغ و تکرار را نخورند. 

-بسیاری از باورها و آرمان‌ها و عشق‌ها و آرزوها و خصومت‌ها و دوستی‌های ما، به‌واقع چیزی بیش از دروغ‌های دوباره و سه‌بارۀ ما نیست؛دروغ‌هایی که تغییر ماهیت داده‌اند و ما تنها ماهیت ثانوی‌شان را می‌شناسیم.

-برای اینکه از این ورطۀ هلاکت‌بار بیرون بیاییم، باید برگردیم به روزی که دروغ‌های نخست را ساختیم یا پذیرفتیم.

۲۱۶۲۱۶