روح ‌القُدس؛ پشت‌صحنه معجزات حضرت عیسی(ع)

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری ایده روز آنلاین، به مناسبت میلاد حضرت عیسی علیه‌السلام، بازخوانی جایگاه «روح‌القدس» در سنت‌های دینی، به‌ویژه در قرآن و روایات اسلامی، دریچه‌ای مهم برای فهم مقام روحانی پیامبران می‌گشاید. در سنت مسیحی، روح‌القدس یکی از اضلاع تثلیث و مبدأ تقدیس مؤمنان معرفی می‌شود؛ در عهد جدید از روح‌القدس با عنوان‌های روح مسیح، روح حقیقت و روح‌القدس یاد شده‌است؛ این مسیحیان ایمان دارند که خدا در ذات خود واحد و یگانه است، اما در عین حال، همواره در عین ذات واحد، در سه شخصیت وجود دارد و هر سه کاملاً خدا هستند. یا روح‌القدس را مقدس می‌گویند، چرا که از اثراتش، تقدیس قلب‌های مؤمنان است و به واسطه علاقه‌ای که به خدا و مسیح دارد او را روح‌الله و روح مسیح نیز می‌نامند. (هاکس، قاموس کتاب مقدس، 1394ش، ص424)

اما در منظومه معرفتی اسلام، روح‌القدس نه «شخصی الهی»، بلکه مرتبه‌ای عالی از تأیید و امداد الهی است که به‌صورت خاص با انبیاء و اوصیاء پیوند خورده است. قرآن کریم بارها از تأیید حضرت عیسی علیه‌السلام با روح‌القدس سخن می‌گوید؛ تأییدی که پیش از بروز معجزات، بنیان شخصیت نبوی او را شکل می‌دهد.

آیه‌ی اول و دوم: «وَ آتَیْنا عیسَى ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّناتِ وَ أَیَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ» (بقره، 87 و 253) «و به عیسی بن مریم دلایل روشن دادیم و او را با روح‌القدس تأیید کردیم»
و آیه‌ی سوم: «إِذْ قالَ اللَّهُ یا عیسَى ابْنَ مَرْیَمَ… إِذْ أَیَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِی الْمَهْدِ وَ كَهْلاً…» «[یاد کن] هنگامی را که خداوند فرمود: ای عیسی بن مریم، نعمت مرا به یاد آور؛ آن‌گاه که تو را با روح‌القدس تأیید کردم، که در گهواره و در بزرگسالی با مردم سخن گفتی…» (110 مائده)

این آیات نشان می‌دهند که تأیید روح‌القدسی، پشتوانه الهی رسالت عیسی و زیربنای شخصیت نبوی حضرت عیسی و مقدمه بروز نشانه‌های خارق‌العاده اوست؛ نیرویی که امکان سخن گفتن در گهواره، زنده کردن مردگان و شفای کور و پیس گرفته تا آفرینش پرنده از گل و نیز تعلیم حکمت و ظهور آیات شگفت را فراهم می‌کند. این تأکید قرآنی نشان می‌دهد که معجزه، نتیجه اتصال پیامبر به منبعی فراتر از توان بشری است؛ منبعی که در قالب روح‌القدس تجلی می‌یابد.

روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام، افق گسترده‌تری از حقیقت روح‌القدس ارائه می‌دهند. امام صادق علیه‌السلام روح‌القدس را حقیقتی زنده، عاقل و هوشیار معرفی می‌کند که مختص رسولان، انبیاء و ائمه است و عامل اصلی بعثت و تأیید آنان به شمار می‌رود. «فَبِهِ بُعِثُوا أَنْبِیَاءَ مُرْسَلِینَ وَ غَیْرَ مُرْسَلِینَ» «به‌واسطه روح‌القدس، پیامبران ـ چه مرسل و چه غیرمرسل ـ برانگیخته شدند.» در همین روایات آمده است که گستره آگاهی پیامبران و امامان، ریشه در روح‌القدس دارد: «یَرَى بِهِ مَا فِی شَرْقِ الْأَرْضِ وَ غَرْبِهَا وَ بَرِّهَا وَ بَحْرِهَا» «به‌واسطه روح‌القدس، آنچه در شرق و غرب زمین، خشکی و دریاست، دیده می‌شود.»

بر اساس این روایات، پیامبران با روح‌القدس نه‌تنها تأیید می‌شوند، بلکه به علمی دست می‌یابند که فراتر از محدودیت‌های عادی انسان است. امام باقر علیه‌السلام نیز در حدیثی معروف، روح‌القدس را یکی از پنج روح موجود در انبیاء و اوصیاء می‌داند؛ روحی که منشأ علم گسترده آنان به عالم هستی است. به تصریح این روایت، علم به «ما تحت العرش الی ما تحت الثری» با روح‌القدس حاصل می‌شود؛ نگاهی که مقام پیامبران را در سطحی فراتر از آموزگاران اخلاق یا مصلحان اجتماعی قرار می‌دهد. «یَا جَابِرُ إِنَّ فِی الْأَنْبِیَاءِ وَ الْأَوْصِیَاءِ خَمْسَةَ أَرْوَاحٍ… فَبِرُوحِ الْقُدُسِ عَلِمْنَا مَا تَحْتَ الْعَرْشِ إِلَى مَا تَحْتَ الثَّرَى»؛ «ای جابر، در پیامبران و اوصیاء پنج روح است… و به‌واسطه روح‌القدس، به آنچه از زیر عرش تا زیر زمین است، علم می‌یابیم.» (بصائر الدرجات، ج1، ص447)

نکته قابل توجه آن است که در روایات شیعی، روح‌القدس امری مستمر در تاریخ هدایت معرفی می‌شود؛ چنان‌که بر اساس حدیث، ملائکه همراه با روح‌القدس بر امام هر زمان نازل می‌شوند و حقایق امور را به او القاء می‌کنند. این استمرار، نشان می‌دهد که تأیید روح‌القدسی، محدود به عصر انبیاء گذشته نیست، بلکه در سلسله امامت تداوم یافته است. امام باقر علیه‌السلام با استناد به آیه «تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَ الرُّوحُ»، می‌فرماید:
«تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ عَلَى إِمَامِ الزَّمَانِ مَعَ رُوحِ الْقُدُسِ… وَ یُلْقِی اللَّهُ ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ثُمَّ إِلَى الْأَئِمَّةِ», «ملائک همراه با روح‌القدس بر امام زمان نازل می‌شوند… و خداوند آن را ابتدا بر رسول خدا و سپس بر ائمه القاء می‌کند.» (بحار الأنوار (ط – بیروت)، ج‏82، ص52)

در این چارچوب، حضرت عیسی علیه‌السلام نمونه‌ای برجسته از پیامبری است که پیش از هر کُنش معجزه‌آمیز، با روح‌القدس تأیید شده است. معجزات او نه امری مستقل، بلکه ظهور بیرونی یک اتصال درونی به عالم غیب است. از همین رو، قرآن همواره قید «بِإِذْنی» را تکرار می‌کند تا روشن کند که روح‌القدس، واسطه فیض الهی است نه منشأ مستقل قدرت.

میلاد حضرت عیسی علیه‌السلام، فرصتی برای تأمل دوباره در این حقیقت است که مقام پیامبران، پیش از آنکه در معجزه و شگفتی دیده شود، در اتصال روحانی آنان به عالم الهی ریشه دارد. روح‌القدس، حلقه وصل میان آسمان و زمین است؛ حقیقتی که عیسی بن مریم علیه‌السلام را از آغاز رسالت، حامل پیام الهی و مظهر قدرت خداوند در تاریخ بشر قرار داد.

انتهای‌پیام/