الهیات در عصر لایک و دیس لایک / زلزله ای که فناوری اطلاعات در مرجعیت های سنتی ایجاد کرد / دموکراتیزه شده بخش های سنتی با فناوری اطلاعات

 گروه اندیشه: در عصر فرمانروایی الگوریتم‌ها، «خدا» و «دین» نیز به قلمرو دیجیتال کوچ کرده‌اند. این گزاره مسلط در مقاله دکتر علی مهجور منتشر شده در سایت «اندیشه ما» است. مهجور در مقاله خود در واکاوی نسبت فناوری اطلاعات و الهیات، از زلزله‌ای خبر می‌دهد که پایه‌های تفسیر دین را از انحصار نخبگان خارج و «دموکراتیزه» کرده است. از الهیات استدلالی در یوتیوب تا معنویت‌های شخصی‌سازی شده در تیک‌تاک، فضای مجازی نه تنها نحوه دین‌داری نسل‌های جدید را دگرگون کرده، بلکه با تبدیل «مناسک جمعی» به «تجربه‌های آنلاین»، هویت دینی را در مرز میان واقعیت و مجاز بازتعریف کرده است؛ تغییری که در آن استدلال جایگزین اقتدار شده و احساسات بصری، جایِ تعمقِ سنتی را گرفته است. این مطلب تأثیرات فضای مجازی بر دین را در دو سطح بررسی می‌کند: سطح نخبگان و سطح عمومی. در ادامه نویسنده به دو پیامد منفی و مثبت شامل سلطه رسانه های بصری و غنی سازی تجربه دینی به بحث می گذارد. این مقاله در زیر از نظرتان می گذرد: 

 ****

تحولات سریع فناوری اطلاعات و گسترش استفاده از فضای مجازی، تأثیرات عمیقی بر ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جوامع داشته است. در این میان، تغییرات در نحوه شکل‌گیری، انتقال و بازتولید باورهای دینی و الهیاتی نیز غیرقابل انکار است. این مقاله به بررسی تأثیرات این تحولات در دو سطح مختلف می‌پردازد: سطح نخبگانی شامل الهی‌دانان، روشنفکران دینی و رهبران فکری، و سطح عمومی که به طور عمده به جوامع دینی و کاربران فضای مجازی تعلق دارد. پژوهش‌ها و مقالات اخیر نشان می‌دهند که فضای مجازی در هر دو سطح موجب بازتعریف مفاهیم دینی، هویت دینی، مرجعیت دینی و تغییرات اساسی در رویکرد نسبت به آموزه‌های الهیاتی شده است.

تغییر در ساختار مرجعیت دینی

یکی از مهم‌ترین پیامدهای دگرگونی فناوری‌های دیجیتال در دنیای دین، تغییر در ساختار مرجعیت دینی است. در گذشته، فرآیند تفسیر و انتقال آموزه‌های دینی عمدتاً در انحصار نهادهای دینی سنتی همچون روحانیت و مؤسسات آموزشی دینی بود. اما با گسترش شبکه‌های اجتماعی و ابزارهای دیجیتال، این انحصار شکسته شده است. به‌طور خاص، لیانگ ژانگ در مقاله‌ای با عنوان عصر دیجیتال ارتباطات دینی به این تغییر اشاره کرده است که شبکه‌های اجتماعی اکنون به مرکز گفتمان‌های دینی تبدیل شده‌اند. این شبکه‌ها، نه تنها نقش دریافت آموزه‌ها را دارند بلکه امکان تولید و تفسیر دین توسط کاربران را نیز فراهم کرده‌اند. این روند، به نوعی دموکراتیزه شدن تفسیر دین را به دنبال داشته است.

ژانگ تأکید دارد که در سطح نخبگانی، این تغییرات به تقویت الهیات استدلالی نسبت به الهیات اقتدارگرا منجر شده است. این بدان معناست که در فضای مجازی، نخبگان دینی بیشتر درگیر مباحثه و ارائه استدلالات برای باورهای دینی خود هستند، در حالی که در گذشته چنین مبحثی به دلیل تمرکز بر مرجعیت‌های سنتی، کمتر مورد توجه قرار می‌گرفت. این وضعیت از یک سو به بازسازی گفتمان‌های دینی و ترویج گفت‌وگوهای جهانی کمک می‌کند، اما از سوی دیگر می‌تواند منجر به تضعیف قدرت مرجعیت‌های سنتی شود که به صورت متمرکز و با اقتدار آموزه‌های دینی را منتقل می‌کردند.

بازتعریف هویت دینی در سطح عمومی

در سطح عمومی، فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی تأثیرات عمیقی بر هویت دینی و تجربه معنوی فردی گذاشته‌اند. گریگوره و مافته در مقاله‌ای با عنوان تأثیر دیجیتالی شدن بر مناسک دینی و پویایی جامعه نشان داده‌اند که پس از همه‌گیری کووید-۱۹، دیجیتالی شدن دین روند جدیدی را در مشارکت‌های دینی ایجاد کرده است. ترویج عبادات آنلاین، پخش زنده مراسم دینی و تشکیل گروه‌های معنوی مجازی، تجربه‌های دینی را از حالت جمعی و حضوری به ترکیبی از تجربه‌های آنلاین و آفلاین تبدیل کرده است. این تغییرات در نحوه تعامل با دین و معارف دینی باعث شده که افراد به ویژه در میان نسل‌های جوان، هویت دینی خود را بازتعریف کنند.

این روند بازتعریف هویت دینی نه تنها به معنای بی‌دینی نیست بلکه می‌تواند تجدیدنظر در باورهای الهیاتی، مناسکی و اخلاقی را نشان دهد. فضای مجازی به افراد این امکان را داده است که در معرض انواع آموزه‌ها، دیدگاه‌ها و رویکردهای مختلف دینی قرار گیرند. به همین دلیل، کاربران به ویژه در میان نسل‌های Z و Y، به نوعی معنویت‌های شخصی و دینی خود را شکل می‌دهند که با مدل‌های سنتی متفاوت است.

نقش پلتفرم‌های چندرسانه‌ای در شکل‌دهی باورهای معنوی

در این میان، پلتفرم‌های چندرسانه‌ای مانند یوتیوب، اینستاگرام و تیک‌تاک نقش قابل توجهی در شکل‌دهی باورهای معنوی و الهیاتی ایفا می‌کنند. رُنگی چِن و همکارانش در مقاله‌ای با عنوان چشم‌انداز دیجیتال خدا به این نکته اشاره کرده‌اند که ویدیوهای دینی در یوتیوب، با استفاده از روایت‌پردازی‌های بصری و عناصر احساسی، می‌توانند تعامل عاطفی میان بینندگان و مفاهیم دینی را تقویت کنند. این پلتفرم‌ها با استفاده از نورپردازی‌ها، سمبل‌های دینی و ساختارهای خاص محتوا، معنویت جدیدی در عصر دیجیتال خلق کرده‌اند.

این نوع از محتوای دیجیتال هرچند در جلب توجه کاربران مؤثر است، اما از نظر پایداری و عمق تأثیرگذاری، به دلیل ماهیت کوتاه و جذاب محتوای بصری، احتمال دارد که موقتی باشد. به عبارتی، چنین محتوای معنوی بیشتر از آن که به تغییرات اساسی و عمیق در باورها منجر شود، تنها یک تأثیر سطحی و کوتاه‌مدت ایجاد می‌کند.

تأثیر فضای مجازی بر تجربه‌های دینی

فضای مجازی همچنین به تغییر و شکل‌دهی تجربیات دینی فردی و جمعی پرداخته است. طالب حسین و دیک وانگ در مقاله‌ای با عنوان رسانه‌های اجتماعی و سفر معنوی نشان داده‌اند که رسانه‌های اجتماعی، به‌ویژه در روند زیارت‌ها و فعالیت‌های معنوی، می‌توانند تجربه‌های دینی را غنی کنند. بر اساس این مقاله، گردشگرانی که با اهداف دینی به سفرهای زیارتی می‌روند، از رسانه‌های اجتماعی برای جمع‌آوری اطلاعات پیش از سفر، اشتراک تجربیات، و حتی دریافت راهنمایی‌های عملی استفاده می‌کنند.

این رسانه‌ها نه تنها به انتقال محتوا کمک می‌کنند بلکه به طور فعال در شکل‌دهی به باورها و تجربه‌های معنوی فردی و جمعی نقش دارند. تجربه‌های آنلاین و اشتراک‌گذاری آن‌ها در گروه‌های دینی مجازی، می‌تواند تأثیر عمیقی بر اعتقادات، نگرش‌ها و معنویت فردی بگذارد و موجب تغییراتی در نحوه دینداری افراد شود.

نتیجه‌گیری

تأثیر فضای مجازی بر باورهای الهیاتی و دینی، موضوعی است که باید از زوایای مختلف بررسی شود. همان‌طور که این مقاله نشان می‌دهد، فضای مجازی موجب دموکراتیزه شدن گفتمان دینی و بازتعریف هویت دینی در سطح عمومی شده است. نخبگان دینی نیز در این فضا با چالش‌هایی روبه‌رو هستند که از جمله آن می‌توان به کاهش قدرت مرجعیت سنتی و تقویت الهیات استدلالی اشاره کرد. در سطح عمومی، افراد با در دست داشتن ابزارهای دیجیتال، به‌ویژه نسل‌های جوان، هویت دینی خود را بازتعریف کرده و معنویت‌های شخصی خود را در قالب‌های جدید تجربه می‌کنند.

فضای مجازی همچنین زمینه‌ای فراهم کرده است که باورهای الهیاتی و دینی به شیوه‌های جدیدی منتقل شوند و در این روند، پلتفرم‌های چندرسانه‌ای نقش بسزایی در ایجاد و تقویت تجربه‌های معنوی دارند. اما این تأثیرات، با وجود مزایای فراوان، چالش‌هایی نیز به همراه دارد، از جمله افزایش شک و تردید در منابع دینی و تغییرات سطحی در باورهای فردی.

در نهایت، باید به یاد داشت که با توجه به رشد سریع فناوری‌های دیجیتال، جوامع دینی باید به‌طور هوشمندانه‌تری با این تحولات روبه‌رو شوند و ضمن بهره‌برداری از ظرفیت‌های مثبت آن، به چالش‌ها و خطرات آن نیز توجه داشته باشند.

۲۱۶۲۱۶