نقشه جهان عوض شد / ایران روی نقشه جهان واقعاً چقدر بزرگ است؟

تینا مزدکی_ نقشه‌های جهان برای بسیاری از ما تصویری ساده و دقیق از زمین به نظر می‌رسند، اما پشت هر نقشه مجموعه‌ای از انتخاب‌های ریاضی و بصری وجود دارد. زمین کروی است و قرار دادن سطح یک کره روی یک صفحه تخت بدون ایجاد تغییر در شکل، مساحت، فاصله یا جهت ممکن نیست. به همین دلیل، نقشه‌نگاران باید میان این ویژگی‌ها دست به انتخاب بزنند.

در این گزارش می‌خوانید:

• سازمان ملل استفاده از نقشه Equal Earth را با رأی ۱۶۴ کشور تأیید کرده است.
• تنها رأی مخالف این قطعنامه متعلق به آمریکا بود و ۶ کشور نیز رأی ممتنع دادند.
• نقشه مرکاتور در سال ۱۵۶۹ برای کمک به ناوبران دریایی طراحی شد اما اندازه مناطق نزدیک قطب‌ها را بیش از واقعیت نشان می‌دهد.
• Equal Earth اندازه نسبی قاره‌هایی مانند آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین را دقیق‌تر نمایش می‌دهد.
• سازندگان Equal Earth تأکید دارند که هیچ نقشه‌ای نمی‌تواند تصویری کاملاً «واقعی» و بدون اعوجاج از جهان ارائه کند.
• نقشه‌های جهان علاوه بر علم، تحت تأثیر انتخاب‌های فرهنگی، تاریخی و زیبایی‌شناختی نیز قرار می‌گیرند.

چرا نقشه‌های جهان نمی‌توانند کاملاً دقیق باشند؟

یکی از مشکلات اساسی نقشه‌نگاری این است که زمین یک کره است، اما نقشه باید روی سطحی تخت نمایش داده شود. برای حل این مشکل، نقشه‌نگاران از «پروجکشن» یا روش‌های تصویرسازی نقشه استفاده می‌کنند. هر یک از این روش‌ها بخشی از واقعیت را تغییر می‌دهد؛ ممکن است شکل، مساحت، فاصله یا جهت دچار اعوجاج شود. بنابراین چیزی به نام نقشه کاملاً بی‌نقص وجود ندارد.

برنهارد جنی، یکی از سه سازنده Equal Earth، اینطور توضیح می‌دهد:«اگر بخواهیم پوست یک پرتقال را کاملاً صاف کنیم، ناچاریم آن را بکشیم یا پاره کنیم و در نتیجه نمی‌توانیم همه ویژگی‌های سطح کروی را بدون تغییر روی یک سطح صاف حفظ کنیم.»

مرکاتور چگونه تصویر ما از جهان را تغییر داد؟

نقشه مرکاتور در سال ۱۵۶۹ برای کمک به ناوبران طراحی شد. ویژگی مهم این نقشه این است که خطوط مستقیم روی آن با مسیرهای دارای جهت ثابت قطب‌نما مطابقت دارند، قابلیتی که آن را برای دریانوردی بسیار کاربردی می‌کرد.

اما این مزیت هزینه‌ای داشت، مساحت کشورها و قاره‌ها در نزدیکی قطب‌ها بیش از اندازه واقعی نمایش داده می‌شود. به همین دلیل، مناطقی مانند آمریکای شمالی و گرینلند در نقشه مرکاتور بسیار بزرگ‌تر از اندازه واقعی خود به نظر می‌رسند. منتقدان این شیوه نمایش سال‌ها استدلال کرده‌اند که چنین تصویری می‌تواند به‌صورت ناخودآگاه این تصور را تقویت کند که کشورهای نیمکره شمالی بزرگ‌تر و در نتیجه از نظر جهانی قدرتمندتر هستند.

Equal Earth آمده تا اندازه واقعی قاره‌ها را بهتر نشان دهد

پروجکشن Equal Earth در سال ۲۰۱۸ توسط تام پترسون، بویان شاوریچ و برنهارد جنی توسعه داده شد. هدف اصلی آن، ارائه تصویری دقیق‌تر از اندازه نسبی خشکی‌های جهان بود.

در این نقشه، آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین نسبت به نقشه مرکاتور با تناسب مساحتی بهتری نمایش داده می‌شوند. سازمان ملل نیز در ماه جاری قطعنامه‌ای را برای استفاده از این نقشه تصویب کرد؛ اقدامی که می‌تواند به تدریج حضور Equal Earth را در مدارس و وب‌سایت‌های دولتی افزایش دهد.

۱۶۴ کشور به نقشه جدید رأی مثبت دادند

پیشنهاد استفاده از Equal Earth از سوی توگو مطرح شد و با استقبال گسترده اعضای سازمان ملل مواجه شد. در مجموع ۱۶۴ کشور به این پیشنهاد رأی مثبت دادند. آمریکا تنها کشوری بود که رأی مخالف داد و ۶ کشور نیز از رأی‌گیری امتناع کردند. نماینده آمریکا در سازمان ملل این قطعنامه را اقدامی حاشیه‌ای در برابر مسائل مهم‌تر توصیف کرد.

این نقشه همچنین باعث شد گرینلند و آمریکا در مقایسه با تصویر رایج مرکاتور کوچک‌تر به نظر برسند.

اعتراض ژاپن و اوکراین به نسخه سیاسی نقشه چه بود؟

پس از رأی‌گیری سازمان ملل، برخی کشورها نسبت به نحوه نمایش مرزها و رنگ‌بندی نسخه‌های منتشرشده از Equal Earth اعتراض کردند. ژاپن خواستار اصلاح نقشه شد، زیرا در یکی از نسخه‌های منتشرشده، جزایر مورد مناقشه کوریل به دلیل استفاده از رنگ مشابه، ظاهراً متعلق به روسیه به نظر می‌رسیدند.

اوکراین نیز به نحوه نمایش کریمه اعتراض کرد و اعلام کرد که این شیوه نمایش می‌تواند از نظر حقوقی و سیاسی مشکل‌ساز باشد. با این حال، سازندگان Equal Earth می‌گویند این اعتراض‌ها تا حد زیادی ناشی از تفاوت میان خود پروجکشن ریاضی و نسخه‌های سیاسی و رنگی نقشه است.

نسخه‌ای که سازمان ملل درباره آن رأی داده، صرفاً یک روش ریاضی برای نمایش خشکی و دریا است و مرزهای سیاسی یا رنگ‌بندی کشورها جزو ذات این پروجکشن نیست. تام پترسون نیز اعلام کرده که وب‌سایت مربوط به Equal Earth را برای اصلاح رنگ‌ها، نام کشورها و دیگر جزئیات به‌روزرسانی می‌کند.

Equal Earth هم یک نقشه بی‌نقص نیست

اگرچه Equal Earth مشکل نمایش نادرست مساحت در مرکاتور را تا حد زیادی کاهش می‌دهد، اما خودش برای همه کاربردها مناسب نیست. برای مثال، کشورهایی که در لبه‌های نقشه قرار دارند ممکن است کشیده یا فشرده به نظر برسند. نیوزیلند یکی از نمونه‌هایی است که در این زمینه تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

به همین دلیل، Equal Earth قرار نیست جایگزین همه نقشه‌های موجود شود. این نقشه برای نمایش اندازه نسبی مناطق جهان مناسب‌تر است، اما برای ناوبری کاربردی مشابه مرکاتور ندارد و Equal Earth تنها تلاش برای اصلاح مشکلات مرکاتور نیست. یکی دیگر از نمونه‌ها، پروجکشن Goode homolosine است که ظاهر آن شبیه پوست پرتقالی است که از چند نقطه پاره شده و باز شده است.

این روش می‌تواند برخی اعوجاج‌های مربوط به مساحت را کاهش دهد، اما ظاهر غیرمعمول آن و دشواری استفاده برای ناوبری باعث شده است کاربرد عمومی محدودی داشته باشد. در مقابل، مرکاتور با وجود ایرادهایش به دلیل حفظ جهت شمال در بالا و کاربرد آسان‌تر برای ناوبری همچنان ویژگی‌های عملی مهمی دارد.

[توضیح ایده روز آنلاین: ایران نیز در این میان نمونه قابل‌توجهی از تأثیر نوع پروجکشن بر درک ما از اندازه کشورهاست. کشور ما با مساحتی حدود ۱.۶۵ میلیون کیلومتر مربع، یکی از پهناورترین کشورهای جهان به شمار می‌رود، اما در نقشه مرکاتور در مقایسه با سرزمین‌های واقع در عرض‌های جغرافیایی بالاتر، کوچک‌تر به نظر می‌رسد. ایران در محدوده عرض جغرافیایی حدود ۲۵ تا ۴۰ درجه شمالی قرار دارد و در حوالی عرض ۳۰ درجه، مساحت آن در این پروجکشن حدود ۳۳ درصد بزرگ‌نمایی ظاهری پیدا می‌کند؛ با این حال، این میزان اعوجاج در برابر مناطق نزدیک قطب‌ها بسیار کمتر است. به همین دلیل، مقایسه مستقیم ایران با کشورهایی مانند روسیه، کانادا یا کشورهای شمال اروپا روی یک نقشه تخت می‌تواند تصور دقیقی از اندازه واقعی آن ارائه ندهد.]

یکی از نکات جالب در تاریخ نقشه‌نگاری این است که حتی جهت قرارگیری جهان روی نقشه نیز یک انتخاب مطلق و طبیعی نیست. برای نمونه، برخی نقشه‌های اسلامی باستانی جهت جنوب به بالا طراحی شده بودند و مکه را در راستای دید اصلی قرار می‌دادند. در مقابل، بسیاری از نقشه‌های مدرن جهان با مرکزیت لندن و نصف‌النهار گرینویچ ساخته شده‌اند. این موضوع نشان می‌دهد که انتخاب مرکز، جهت و نحوه نمایش جهان می‌تواند تحت تأثیر تاریخ و فرهنگ قرار بگیرد.

«هیچ نقشه‌ای کاملاً خنثی نیست»

برنهارد جنی، یکی از سازندگان Equal Earth، می‌گوید نقشه‌نگاری ترکیبی از علم و هنر است و در نهایت هر نقشه‌ای به نوعی مجموعه‌ای از مصالحه‌هاست. او تأکید می‌کند که «هیچ نقشه‌ای خنثی نیست» و به همین دلیل نمی‌توان روشی پیدا کرد که همه را راضی کند.

بویان شاوریچ نیز می‌گوید اهمیت اصلی اتفاق اخیر فقط کنار گذاشتن یک نقشه قدیمی نیست؛ بلکه این اتفاق می‌تواند سواد نقشه‌خوانی را افزایش دهد و به مردم نشان دهد که هیچ پروجکشن واحدی قادر نیست تصویری کاملاً واقعی از جهان ارائه کند.

به گفته او، هر روش نمایش جهان با مجموعه‌ای از مصالحه‌ها همراه است و حتی قطعنامه سازمان ملل نیز مرکاتور را به‌طور کامل ممنوع نکرده و استفاده از یک نقشه واحد را برای همه کاربردها اجباری نکرده است.

چرا نام Equal Earth هم در موفقیت آن نقش داشت؟

برنهارد جنی معتقد است یکی از عوامل موفقیت این پروجکشن می‌تواند نام آن باشد. «Equal Earth» به‌سرعت مفهوم اصلی نقشه را برای مخاطب تداعی می‌کند. او با لحنی طنزآمیز گفته است اگر این نقشه با نام ترکیبی «پروجکشن شاوریچ-پترسون-جنی» معرفی می‌شد، شاید به همین اندازه موفق نمی‌بود. 

تصمیم سازمان ملل را می‌توان نقطه عطفی در تاریخ استفاده از نقشه‌های جهان دانست، اما این تصمیم به معنای حذف کامل مرکاتور نیست. هر پروجکشن برای هدف خاصی ساخته شده است. مرکاتور همچنان در برخی کاربردهای ناوبری مزایای مهمی دارد، در حالی که Equal Earth برای نمایش دقیق‌تر اندازه نسبی قاره‌ها طراحی شده است.

بنابراین شاید مهم‌ترین نتیجه این تغییر، نه جایگزینی یک نقشه با نقشه‌ای دیگر، بلکه افزایش آگاهی درباره محدودیت‌های تمام نقشه‌ها باشد؛ اینکه تصویری که از جهان روی دیوار مدرسه، صفحه رایانه یا کتاب درسی می‌بینیم، الزاماً خود واقعیت نیست، بلکه نتیجه مجموعه‌ای از انتخاب‌های ریاضی، جغرافیایی و حتی فرهنگی است.

منبع: theguardian

۲۲۷۳۲۳