تلف شدن دو گونه در مرکز بازپروری حیات‌وحش پردیسان

ایده روز آنلاین – دکتر بابک باستانی گفت: واکسیناسیون در حیات‌وحش، برخلاف تصور رایج و اظهار نظر غیر تخصصی منتشره، تفاوت‌های اساسی با واکسیناسیون حیوانات اهلی دارد. واکسن یک ترکیب بیولوژیک چندجزئی است که اجزای آن بر اساس گونه هدف طراحی، تولید و از نظر ایمنی و اثربخشی ارزیابی می‌شود.

وی افزود: واکسن‌هایی که به‌صورت تجاری در دسترس هستند، صرفاً برای گربه اهلی و سگ اهلی تولید شده‌اند و استفاده از آنها در گونه‌های وحشی اقدامی خارج از برچسب مصرف و بالقوه پرخطر محسوب می‌شود.

الزامات علمی استفاده از واکسن در گونه‌های وحشی

سرپرست مرکز بازپروری حیات وحش پردیسان ادامه داد: برای آن‌که یک واکسن در گونه‌های وحشی مانند گربه‌سانان، سگ‌سانان، خرس‌ها یا حتی نشخوارکنندگان حیات‌وحش ایمن و قابل استفاده باشد، دست‌کم باید سه ویژگی اساسی داشته باشد؛ نخست، واکسن نباید موجب بروز شوک یا واکنش‌های شدید ازدیاد حساسیت شود. این واکنش‌ها ممکن است ناشی از خود عوامل ویروسی یا باکتریایی موجود در واکسن یا ترکیبات جانبی آن باشند و در گونه‌های وحشی معمولاً با شدت بیشتری بروز می‌کنند. به‌عنوان نمونه، در همه‌گیری اخیر تب برفکی، با وجود تولید واکسن سویه مرتبط، تزریق آن به گونه‌هایی مانند گوزن یا قوچ و میش وحشی، به دلیل نبود ارزیابی خطر، در مراکز حیات‌وحش انجام نشده یا تنها با احتیاط‌های ویژه صورت گرفته است.

وی افزود: دوم واکسن باید توانایی ایجاد ایمنی پایدار داشته باشد. این امر مستلزم وجود مقدار کافی از ویروس کشته یا زنده تضعیف‌شده در ترکیب واکسن است تا بتواند در گونه غیر اهلی پاسخ ایمنی مؤثر ایجاد کند. متأسفانه بسیاری از واکسن‌های حیوانات اهلی، از جمله واکسن‌های سگ و گربه، در گونه‌های وحشی ایمنی کافی ایجاد نمی‌کنند و تزریق آنها صرفاً احساس امنیت کاذب ایجاد می‌کند؛ موضوعی که در موارد متعددی با بروز بیماری در باغ‌وحش‌ها و مراکز نگهداری همراه بوده و به‌طور ناخواسته موجب کاهش حساسیت نسبت به رعایت دقیق پروتکل‌های بهداشتی شده است.

سرپرست مرکز بازپروری حیات وحش پردیسان افزود: سومین و مهم‌ترین مسئله، خطر ابتلای حیوان وحشی پس از واکسیناسیون است. در منابع معتبر دامپزشکی حیات‌وحش، گزارش‌های مستند متعددی از بازگشت به حدت عوامل بیماری‌زای موجود در واکسن‌های گونه‌های اهلی وجود دارد که به بروز بیماری‌های شدید و حتی کشنده در حیوانات وحشی انجامیده است. چنین مواردی از گرگ‌ها تا یوزپلنگ‌ها در کشور‌های مختلف گزارش شده‌اند.

محدودیت جهانی واکسن‌های ایمن حیات‌وحش

وی ادامه داد: بر همین اساس تعداد واکسن‌های واقعاً ایمن و مورد تأیید برای استفاده در حیات وحش در جهان بسیار محدود است و نام تجاری آنها به‌صراحت در منابع علمی ذکر شده است. در همین چارچوب، با رایزنی دامپزشکان حیات‌وحش بین‌المللی و در پی سفر آنها به ایران، تعداد محدودی واکسن سه‌ظرفیتی ایمن برای یوزپلنگ‌های سایت ملی توران وارد کشور شد. این واکسن‌ها با رعایت کامل زنجیره سرد، در سه نوبت و پس از ورود کلسی ویروس به سایت توران تزریق شدند و هم‌اکنون نیز با تاریخ مصرف معتبر، برای تولد احتمالی توله‌ها در برنامه تکثیر نگهداری می‌شوند.

 رویکرد مرکز بازپروری پردیسان در برابر خطر بیماری

سرپرست مرکز بازپروری حیات وحش پردیسان ادامه داد: ویروس پن لوکوپنی گربه‌سانان مقاومت محیطی بالایی دارد و می‌تواند برای مدت طولانی در سطوح و محیط باقی بماند. این ویروس علاوه بر انتقال مستقیم بین حیوانات، از مسیر‌های غیرمستقیم از جمله جمله تماس با کفش، لباس، تجهیزات و وسایل نگهداری حیوانات نیز منتقل می‌شود. به همین دلیل حتی رعایت دقیق بهداشت و ضدعفونی نیز نمی‌تواند خطر ورود ویروس به‌طور کامل حذف کند و نیازمند اقدامات قرنطینه‌ای، بیوسکیوریتی و پایش مداوم است.

باستانی افزود: در مرکز بازپروری حیات وحش پردیسان، با توجه به کمبود واکسن‌های ایمن تأییدشده برای حیات‌وحش و خطرات بالقوه استفاده از واکسن‌های off-label، اولویت اصلی بر جلوگیری از ورود عامل بیماری‌زا به مرکز قرار داشته است. با این حال، به دلیل وجود تعداد بالای گربه‌های بی‌سرپرست در پارک پردیسان، مقاومت بسیار بالای ویروس پنلوکوپنی در محیط و امکان انتقال آن از طریق کفش، لباس و تجهیزات، باید پذیرفت که حذف کامل خطر ورود ویروس در هیچ مرکز بازپروری در دنیا به‌طور مطلق امکان‌پذیر نیست.

بروز بیماری و اقدامات انجام‌شده در مرکز بازپروری حیات وحش پردیسان

وی ادامه داد: نخستین مورد بیماری در مرکز بازپروری به‌صورت فوق‌حاد در یک قلاده گربه جنگلی بروز کرد و منجر به مرگ سریع حیوان بدون علائم کلاسیک شد. بلافاصله و با همکاری بخش‌های ویروس‌شناسی و پاتولوژی دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران، بررسی‌های میکروبیولوژیک و پاتولوژی آغاز شد. پس از تشخیص عامل بیماری‌زا، مرکز قرنطینه و ضدعفونی کامل سطوح با مواد مؤثر انجام گرفت.

سرپرست مرکز بازپروری حیات وحش پردیسان اضافه کرد: با وجود این اقدامات، به دلیل دوره کمون بیماری، سه روز بعد علائم اولیه در یک قلاده کاراکال مشاهده و درمان پیشرفته بلافاصله آغاز شد. در طول درمان، آزمایش‌های خون و بررسی‌های میکروبی به‌صورت مرحله‌ای انجام و از دارو‌های پیشرفته محرک سیستم ایمنی استفاده شد. دامپزشکان سازمان حفاظت محیط‌زیست به‌صورت شبانه‌روزی برای نجات جان حیوان تلاش کردند، اما متاسفانه به دلیل حدت بالای بیماری در گربه‌سانان حیات‌وحش، حیوان پس از سه روز تلف شد.

اقدامات تکمیلی و محدودیت‌های موجود

وی افزود: با هدف شکستن چرخه گردش ویروس، تمامی گربه‌سانان به‌طور جداگانه قرنطینه شدند همچنین پس از استعلام ترکیبات، روش ساخت و میزان اجزای واکسن از یک شرکت سازنده واکسن، یک دوز واکسن کشته off-label تازه وارد شده به کشور را به‌صورت آزمایشی به یک فرد گربه‌سان وحشی تزریق شد و به مدت یک هفته از نظر بروز شوک یا بیماری تحت پایش قرار گرفت. پس از اطمینان از ایمنی تزریقی، واکسن تحت نظارت در سایر گربه‌سانان نیز استفاده شد. هرچند به دلیل نبود امکان تیتراسیون ایمنی در حیوانات در کشور، درباره میزان ایمنی‌زایی آن تردید علمی جدی وجود دارد.

باستانی ادامه داد: مرکز بازپروری حیات وحش پردیسان تا اطلاع ثانوی برای گربه‌سانان وحشی در قرنطینه باقی خواهد ماند تا با گذشت زمان بقای ویروس در محیط و اثرگذاری کامل اقدامات بیوسکیوریتی، خطر کاهش یابد. 

وی تأکید کرد: به دلیل مقاومت ذاتی برخی عوامل بیماری‌زا، دوام طولانی آنها در محیط و امکان انتقال غیرمستقیم، هیچ راه‌حل قطعی و مطلقی برای پیشگیری از چنین بیماری‌هایی در مراکز بازپروری وجود ندارد.

وی ادامه داد: باید پذیرفت که یک مرکز بازپروری حیات‌وحش چندمنظوره با ورودی بالای حیوانات بیمار، در قلب یکی از پرتراکم‌ترین مناطق شهری، همواره در معرض عوامل پاتوژن اجتناب‌ناپذیر قرار دارد. چنین همه‌گیری‌هایی در مراکز مشابه در سراسر جهان ثبت شده است و در منابع علمی مرور شده‌اند. مرکز بازپروری پردیسان نیز از این قاعده مستثنی نیست و انتظار علمی و واقع‌بینانه آن است که با وجود رعایت حداکثری اصول بهداشتی و نبود امکان واکسیناسیون اصولی، وقوع چنین رخداد‌هایی هرگز به‌طور کامل قابل حذف نباشد.

 اقدامات زیرساختی در مرکز بازپروری پردیسان

سرپرست مرکز بازپروری حیات وحش پردیسان افزود: با توجه به ایرادات زیرساختی موجود در مرکز بازپروری حیات‌وحش پردیسان که ریشه در سال‌های گذشته دارد، سازمان حفاظت محیط‌زیست پس از تجهیز کامل امکانات تشخیصی و درمانی این مرکز، فرآیند بازسازی و اصلاح قفس‌ها و فضا‌های نگهداری را بر اساس دستورالعمل‌ها و استاندارد‌های مراکز بازپروری حیات‌وحش آغاز کرده است. این اقدامات با هدف ارتقای سطح بیوسکیوریتی، کاهش تماس‌های غیرضروری و بهبود شرایط نگهداری انجام می‌شود و پس از عبور کامل از شرایط قرنطینه و تثبیت وضعیت بهداشتی مرکز، با جدیت ادامه خواهد یافت.

وی ادامه داد: سازمان حفاظت محیط‌زیست ضمن قدردانی از سطح آگاهی و حساسیت جامعه و رسانه‌ها نسبت به سلامت و تلفات حیات‌وحش، این پیگیری‌ها را نشانه رشد فرهنگ محیط‌زیستی و اهمیت روزافزون حفاظت از گونه‌های ارزشمند ایران می‌داند. طرح پرسش و مطالبه‌گری آگاهانه، زمانی که مبتنی بر واقعیت‌های علمی باشد، می‌تواند به بهبود فرآیند‌ها و ارتقای استاندارد‌های حفاظتی کمک کند.

وی ادامه داد: با وجود محدودیت‌های موجود در کشور، دامپزشکان و تیم‌های تخصصی این سازمان با حداکثر تلاش شبانه‌روزی، تخصص و تعهد علمی، در مسیر حفظ، درمان و صیانت از گونه‌های حیات‌وحش عمل می‌کنند و از هیچ تلاشی فروگذار نمی‌کنند. تمامی تصمیمات بهداشتی و دامپزشکی در مراکز تحت مدیریت سازمان، بر اساس دانش علمی موجود، امکانات عملی در دسترس و با بهره‌گیری از مشورت دامپزشکان داخلی و کارشناسان بین‌المللی حیات‌وحش اتخاذ شده و ادامه خواهد یافت.

باستانی در پایان گفت: حفاظت از حیات‌وحش مسیر پیچیده و تخصصی است و نیازمند همراهی مستمر جامعه، رسانه‌ها و نهاد‌های مسئول است. سازمان حفاظت محیط زیست خود را متعهد می‌داند که با شفافیت، پاسخگویی و تکیه بر علم و تجربه، این مسیر را با مسئولیت‌پذیری و تخصص دامپزشکان خود ادامه دهد.

منبع: روابط عمومی سازمان حفاظت محیط زیست