معمای قیمت بنزین / پیشنهاد تازه برای پایان دادن به بازار تک‌نرخی

محمد نظیفی در میزگرد راه‌های نرفته بنزینی که با حضور  مسئولان و اقتصاددانان و به میزبانی رسانه تصویری فردای اقتصاد برگزار شد، با تأکید بر ضرورت بازنگری در سیاست‌های انرژی گفت: مسئله بنزین را باید از منظر امنیت انرژی، شامل دسترسی مستمر به انرژی و توان پرداخت هزینه آن بررسی کرد و در این راستا استفاده از سازوکارهای بازار برای کشف قیمت، اصلاح سیاست‌های یارانه‌ای و تنوع‌بخشی به عرضه می‌تواند بخشی از چالش‌های موجود را برطرف کند.

وی با بیان اینکه مسئله بنزین ابعاد مختلف اجتماعی و اقتصادی دارد، اظهار کرد: پیش از تصمیم‌گیری درباره گام‌های بعدی، باید مشخص کنیم با چه مسئله‌ای مواجه هستیم. اگر بنزین را ابزاری برای دسترسی به حمل‌ونقل ارزان و این دسترسی را نوعی حق در نظر بگیریم، دامنه بحث به سایر یارانه‌ها و سیاست‌های حمایتی و توزیعی در حوزه حمل‌ونقل نیز گسترش پیدا می‌کند.

نظیفی با اشاره به سابقه چندین‌دهه‌ای سیاست‌های حمایتی قیمت در حوزه بنزین و سایر حامل‌های انرژی افزود: با وجود تداوم این سیاست‌ها، امروز با چالش‌های جدی مواجه هستیم که پاسخ آن را باید در مسئله امنیت انرژی جست‌وجو کرد. امنیت انرژی دو رکن اصلی دارد؛ نخست، دسترسی مستمر به انرژی و دوم، امکان و توان پرداخت هزینه آن.

مدیرعامل بورس انرژی ایران ادامه داد: این مسئله به بنزین محدود نیست و برق، آب و گاز را نیز در بر می‌گیرد. از یک سو، ممکن است دسترسی مستمر به حامل‌های انرژی با اختلال مواجه شود؛ از سوی دیگر، توان پرداخت هزینه انرژی متناسب با درآمد و توان مالی خانوارهای متوسط جامعه اهمیت دارد. نمی‌توان برای مدت طولانی قیمت‌ها را سرکوب کرد و مانع انعکاس واقعیت‌های اقتصادی شد؛ زیرا ممکن است در نهایت، علاوه بر توان پرداخت، اصل دسترسی به انرژی نیز با مشکل مواجه شود.

اصلاح بازار بنزین با راهکارهای متنوع

نظیفی با تأکید بر اینکه تمام ابعاد مسئله بنزین را نمی‌توان با یک راهکار واحد مدیریت کرد، گفت: استفاده از سازوکارهای بازار برای کشف قیمت، اصلاح سیاست‌های یارانه‌ای، تنوع‌بخشی به عرضه و فراهم کردن امکان انتخاب برای مصرف‌کنندگان می‌تواند بخشی از مشکلات موجود را حل کند.

وی افزود: لزوماً نباید تمام حدود ۱۴۰ میلیون لیتر بنزین مصرفی کشور را با یک روش مدیریت کرد. می‌توان بخش‌های مختلف این مسئله را با ابزارهای متنوع مورد رسیدگی قرار داد؛ به‌گونه‌ای که بخشی از مصرف از طریق سازوکارهای واقعی بازار و کشف قیمت مدیریت شود و بخش دیگری از طریق اصلاح سیاست‌های یارانه‌ای مورد توجه قرار گیرد.

مدیرعامل بورس انرژی ایران با اشاره به تجربه بازار برق اظهار کرد: یکی از تجربه‌های قابل استفاده، بهره‌گیری از سازوکارهای بازار برای کشف قیمت مرجع، شفافیت و ارائه خدمات تسویه پس از معاملات است. حتی در شرایطی که عرضه و تقاضا تحت تأثیر سیاست‌های حاکمیتی قرار دارند و کشف قیمت آزادانه اقتصادی به‌طور کامل اتفاق نمی‌افتد، می‌توان از زیرساخت‌ها و خدمات بازار بهره‌مند شد.

تنوع‌بخشی به عرضه و شکل‌گیری قیمت مرجع

نظیفی با اشاره به پیشنهاد بورس انرژی ایران برای عرضه بخشی از بازار بنزین با سازوکار آزاد و از طریق تابلو معاملاتی تصریح کرد: در حال حاضر، مسئله بنزین را بسیار محدود و تک‌محصولی بررسی می‌کنیم؛ در حالی که بنزین ویژه یا سوپر نیز می‌تواند بخشی از راه‌حل باشد. برخی مصرف‌کنندگان با توجه به شرایط و ترجیحات خود برای کیفیت محصول و امکان انتخاب اهمیت قائل‌اند و این موضوع صرفاً به طبقات مرفه اقتصادی محدود نمی‌شود.

وی درباره عرضه بنزین سوپر وارداتی با اکتان ۹۵ گفت: این اقدام به‌تنهایی مسئله کلی مصرف بنزین را حل نمی‌کند، اما می‌تواند امکان انتخاب را افزایش دهد و به شکل‌گیری علامت‌های قیمتی نزدیک‌تر به واقعیت اقتصادی کمک کند. زمانی که تنها یک نوع بنزین با قیمت مشخص عرضه می‌شود، قیمت حاصل الزاماً مرجع کاملاً قابل اتکایی برای کل بازار نیست؛ اما وجود طیفی از قیمت‌ها می‌تواند علامت‌دهی دقیق‌تری ایجاد کند.

نظیفی تأکید کرد: این اقدام در درجه نخست به مسئله علامت‌دهی قیمت پاسخ می‌دهد، نه اینکه لزوماً به‌تنهایی مصرف بنزین را به سطح مشخصی برساند. با این حال، می‌تواند زمینه اقدامات بعدی، از جمله اصلاح سیاست‌های یارانه‌ای و طبقه‌بندی بازار را فراهم کند.

وی افزود: بخشی از شرکت‌های فعال در صنعت پالایش نیز در صورت فراهم شدن شرایط مناسب می‌توانند تولید خود را افزایش دهند. اگر امکان عرضه و فروش محصولات آن‌ها از طریق سازوکارهای شفاف بازار فراهم شود، می‌توان از ظرفیت تولید داخلی بهتر استفاده کرد. عرضه محصول با منشأ تولید و برند مشخص نیز به مصرف‌کننده امکان می‌دهد با اطمینان بیشتری از منشأ و کیفیت آن آگاه شود.

رقابت‌پذیری و شفافیت در بازار انرژی

مدیرعامل بورس انرژی ایران با بیان اینکه بازار حامل‌های انرژی با بازار اوراق بهادار تفاوت دارد، اظهار کرد: در این حوزه، هدف اصلی لزوماً ایجاد بازار رقابتی به معنای متعارف آن نیست، بلکه باید بر رقابت‌پذیری تمرکز کنیم. حتی در بازارهای بالغ انرژی جهان نیز تعداد عرضه‌کنندگان و خریداران محدود است؛ زیرا ماهیت صنعت انرژی و به‌ویژه شبکه‌های توزیع، چنین ساختاری را ایجاد می‌کند.

وی شفافیت در کشف قیمت حامل‌های انرژی را اولویت نخست بورس انرژی ایران دانست و افزود: افشای قیمت و حجم معاملات بیش از هر چیز به شکل‌گیری قیمت مرجع کمک می‌کند، البته شناسایی و معرفی بازیگران بازار نیز اهمیت دارد، اما الزامات افشای اطلاعات در این بازار با بورس اوراق بهادار یکسان نیست.

سازوکار معاملات عمده بنزین در بورس انرژی

نظیفی با اشاره به ضرورت استفاده از معامله‌گران عمده در بازار انرژی گفت: در بازارهای بالغ جهان، حتی با وجود رقابت و فعالیت معاملات الگوریتمی با سرعت بالا، معامله‌گران عمده همچنان حضور دارند. در حوزه برق نیز در بورس انرژی ایران، خرده‌فروشان به‌عنوان خریداران عمده وارد معاملات می‌شوند و پس از انجام معاملات در بازار، خریدوفروش با خریداران و فروشندگان کوچک‌تر را مدیریت و سازمان‌دهی می‌کنند.

مدیرعامل بورس انرژی ایران ادامه داد: پیشنهاد ما برای بازار بنزین نیز از همین جنس است. جایگاه‌داران می‌توانند به‌عنوان گروهی از خریداران عمده، در ساختار بازار حضور داشته باشند و خرید خود را از طریق تابلو معاملاتی انجام دهند. در طرف عرضه نیز شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، شرکت‌های واردکننده و حتی پالایشگاه‌ها می‌توانند در چارچوب مقررات، محصولات خود را عرضه کنند.

وی تصریح کرد: در این معماری، قیمت عمده در بازار شکل می‌گیرد و سپس از طریق خرده‌فروشان یا جایگاه‌داران به مصرف‌کننده نهایی منتقل می‌شود. بنابراین، پیشنهادی که در بورس انرژی ایران دنبال می‌کنیم، بر پایه یک معماری بازار است که تجربه اجرای آن را در حوزه‌های دیگر داریم و معتقدیم می‌تواند سیگنال دقیق‌تری به اقتصاد بنزین منتقل کند.

منبع: بورس انرژی ایران