مرد شماره یک پ‌ک‌ک: از جدایی‌طلبی مسلحانه تا مذاکره‌کننده صلح / زندگی عبدالله اوجالان زیر ذره‌بین

به گزارش ایده روز آنلاین، روز یکشنبه اول نوامبر ۲۰۲۶، رهبر زندانی حزب کارگران کردستان ترکیه (پ.ک.ک) از سلول خود به محل اقامت جدیدی در زندان امرالی به منظور فراهم شدن زمینه برای برگزاری دیدارهای سیاسی و پذیرش هیئت‌های مختلف منتقل شده است. برخی از رسانه‌ها می‌گویند او در حقیقت به ویلایی در جزیره امرالی منتقل شده است. این خبر از آنجا شدت گرفت کهمدحت سنجار نماینده مردم اورفا و عضو هیئت ایمرالی از حزب دمپارتی، در گفتگو با رسانه‌ها اعلام کرد: اوجالان به ساختمانی که به تازگی در جزیره ایمرالی احداث شده، نقل مکان کرده است.

عبدالله اوجالان معروف به «آپو» (به کردی به معنای عمو)، چهره‌ای محوری، بنیان‌گذار و رهبر حزب کارگران کردستان (پ.ک.ک) است. او طی بیش از چهار دهه، یکی از تأثیرگذارترین و در عین حال مناقشه‌برانگیزترین چهره‌های سیاسی و نظامی در منطقه خاورمیانه، به‌ویژه در جغرافیای کردستان و سیاست داخلی ترکیه بوده است. 

عبدالله اوجالان در ۴ آوریل ۱۹۴۹ در روستای «عومرلی» (Ömerli) از توابع شهرستان حالفتی در استان شانلی‌اورفه واقع در جنوب شرقی ترکیه به دنیا آمد.

او پس از اتمام تحصیلات ابتدایی و متوسطه، در اواخر دهه ۱۹۶۰ وارد مدرسه علوم اداری و حرفه‌ای آنکارا شد و مدتی در اداره ثبت اسناد شهر دیاربکر کار کرد. نقطه عطف زندگی او ورود به دانشکده علوم سیاسی دانشگاه آنکارا  در سال ۱۹۷۱ بود؛ نهادی که مهد تربیت نخبگان بوروکراتیک ترکیه بود اما در آن سال‌ها به مرکز جوشش جنبش‌های چپ، سوسیالیستی و انقلابی دانشجویی تبدیل شده بود.

تاسیس پ.ک.ک

در سال ۱۹۷۳، اوجالان به همراه جمعی از یارانش هسته‌ای غیررسمی موسوم به «انقلابیون کردستان»را تشکیل دادند. این گروه معتقد بود کردستان مستعمره‌ای چندگانه است و رهایی آن مستلزم یک جنبش مسلحانه پیشاهنگ بر پایه نظریه مارکسیسم-لنینیسم خواهد بود.

در ۲۷ نوامبر ۱۹۷۸، در کنگره‌ای مخفیانه در روستای فیس در نزدیکی دیاربکر، حزب کارگران کردستان یا همان پ.ک.ک به طور رسمی بنیان گذاشته شد و اوجالان به عنوان دبیرکل آن برگزیده شد. با وقوع کودتای نظامی ۱۲ سپتامبر ۱۹۸۰ در ترکیه، اوجالان اندکی پیش از کودتا ترکیه را ترک کرده و به دشت بقاع در لبنان (که در آن زمان تحت کنترل سوریه و گروه‌های فلسطینی بود) گریخت. این مهاجرت تشکیلاتی، امکان سازماندهی نظامی، آموزش چریکی و راه‌اندازی اردوگاه‌های رزمی (مانند اردوگاه معصوم کورکماز) را برای پ.ک.ک فراهم کرد.

در ۱۵ اوت ۱۹۸۴، پ‌ک‌ک با حمله هم‌زمان به مقرهای ارتش ترکیه در دو شهرک اِروه و شَمزینان، مبارزه مسلحانه رسمی خود را علیه حکومت ترکیه آغاز کرد. این رویداد آغازگر جنگی فرسایشی بود که طی دهه‌های بعدی بیش از ۴۰ هزار کشته، تخریب هزاران روستا و آوارگی میلیون‌ها نفر را در پی داشت.

اوجالان مقر فرماندهی سیاسی و تبلیغاتی خود را در دمشق مستقر کرد. در این دوران، اوجالان نه تنها به عنوان یک فرمانده نظامی، بلکه به عنوان یک رهبر کاریزماتیک در درون سازمان شناخته می‌شد. 

در اواخر دهه ۱۹۸۰ و اوایل دهه ۱۹۹۰، پ‌ک‌ک توانست توده‌های وسیعی از جامعه کردی در ترکیه و دیاسپورای بزرگ کرد در اروپا را بسیج کند و به یک بازیگر نامتقارن اما اثرگذار در خاورمیانه بدل شود.

بحران ۱۹۹۸ و دستگیری در کنیا

در پاییز ۱۹۹۸، تنش میان آنکارا و دمشق به اوج رسید؛ ترکیه با استقرار ارتش خود در مرز سوریه تهدید به مداخله نظامی کرد. دولت سوریه به ناچار اوجالان را اخراج کرد. این سرآغاز یک بحران دیپلماتیک بین‌المللی چندماهه برای یافتن پناهگاه بود.

اوجالان ابتدا به مسکو، سپس به رم و بعد به آتن گریخت. کشورهای اروپایی به دلیل فشارهای دیپلماتیک ترکیه و ایالات متحده و نگرانی از پیامدهای سیاسی، حاضر به اعطای پناهندگی به او نشدند. در نهایت، او در یک عملیات پیچیده اطلاعاتی مشترک که با همکاری سازمان سیا، میت ترکیه و چند سرویس امنیتی منطقه‌ای انجام گرفت، در ۱۵ فوریه ۱۹۹۹ پس از خروج از سفارت یونان در نایروبی (پایتخت کنیا) ربوده شده و با هواپیمای اختصاصی به ترکیه منتقل شد.

جزیره امرالی و چرخش فکری

اوجالان پس از انتقال به جزیره نظامی و فوق‌امنیتی امرالی در دریای مرمره، در ژوئن ۱۹۹۹ به اتهام خیانت به کشور و تلاش برای تجزیه دولت به اعدام محکوم شد. با این حال، به دلیل تلاش ترکیه برای پیوستن به اتحادیه اروپا و لغو مجازات اعدام در سال ۲۰۰۲، حکم او به حبس ابد مشدد تبدیل شد. او برای سال‌ها تنها زندانی این جزیره بود.

دوران حبس انفرادی، مقطع بازنگری بنیادین اوجالان در اندیشه‌های پیشین خود بود. او با دسترسی به صدها جلد کتاب فلسفی، جامعه‌شناختی و تاریخی، به نقد ساختار دولت-ملت، مارکسیسم ارتدوکس و ناسیونالیسم کلاسیک پرداخت. او به شدت متأثر از نظریات موری بوکچین (نظریه‌پرداز اکولوژی اجتماعی و شهرداری‌گرایی آزادی‌خواهانه)، فرناند برودل، و میشل فوکو شد.

محصول این تحول فکری، تدوین نظریه «کنفدرالیسم دموکراتیک» بود. ویژگی‌های اصلی این دکترین عبارتند از: ۱. نفی هدف تأسیس دولت مستقل: اوجالان استدلال کرد که تأسیس یک دولت-ملت کردی تنها بازتولید همان ساختارهای سرکوبگر دولت‌های حاکم است. او راه‌حل را در خودمختاری دموکراتیک درون مرزهای موجود و فراتر از مرزها تعریف کرد. ۲. ژینئولوژی (علم زن): قرار دادن رهایی زن به عنوان سنگ‌بنای آزادی جامعه. شعار معروف «زن، زندگی، آزادی» (Jin, Jiyan, Azadî) برآمده از این چارچوب فلسفی است. ۳. دموکراسی مشارکتی از پایین به بالا: تأکید بر مجالس، کمون‌ها و شوراهای محلی خودگردان. ۴. بوم‌شناسی (اکولوژی): تلفیق مبارزه اجتماعی با عدالت زیست‌محیطی.

مذاکرات صلح و تداوم انزوای سیاسی

اوجالان علی‌رغم زندانی بودن، همواره موازنه‌بخش اصلی در جنبش کردی باقی ماند. در فاصله سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۵، دولت رجب طیب اردوغان مذاکرات مستقیمی را با او در امرالی به پیش برد که به «فرآیند راه‌حل» معروف شد. در نوروز ۲۰۱۳، پیام تاریخی اوجالان مبنی بر «پایان دوره سلاح و آغاز دوره سیاست» قرائت شد. با این حال، با تشدید بحران سوریه و ناکامی احزاب در انتخابات ۲۰۱۵، این مذاکرات فروپاشید و درگیری‌ها مجدداً در مقیاسی گسترده آغاز شد.

پس از آن، اوجالان در دوره‌های طولانی تحت تدابیر شدید انزوای ارتباطی (عدم ملاقات با وکلایش، خانواده و هیئت‌های سیاسی) قرار گرفت که اعتراضات و اعتصاب غذاهای گسترده‌ای را در میان هوادارانش در ترکیه و اروپا به همراه داشت. در سال ۲۰۲۵ پ.ک.ک در نهایت اعلام کرد که سلاح‌های خودرا بر زمین گذاشته است و مذاکرات صلح گامی به جلو رفت. برخی معتقدند تغییر وضعیت اوجالان در وضعیت فعلی به تصمیم او در مورد حمایت از روند صلح و خلع سلاح پ.ک.ک بی‌ارتباط نباشد.

۳۱۲