کنگره آبی شد، اما چراغ سبز تراشه به چین داده نمی‌شود

نگار علی- در انتخابات میان‌دوره‌ای سوم نوامبر ۲۰۲۶، دموکرات‌ها توانستند اکثریت هر دو مجلس نمایندگان و سنا را به دست آورند. این نتیجه در حالی رقم خورد که دونالد ترامپ همچنان تا پایان دوره ریاست‌جمهوری خود در کاخ سفید باقی می‌ماند. به این ترتیب، از ژانویه ۲۰۲۷ دولت آمریکا با کنگره‌ای روبه‌رو خواهد شد که هر دو مجلس آن در اختیار حزب مخالف است.

این جابه‌جایی سیاسی می‌تواند بر سیاست فناوری آمریکا اثر بگذارد؛ اما نباید آن را به معنای تغییر قطعی مسیر رقابت با چین دانست. دلیل مهم این است که نگرانی درباره پیشرفت فناوری چین و دسترسی این کشور به تراشه‌های پیشرفته، در سال‌های اخیر به یکی از معدود موضوعاتی تبدیل شده که جمهوری‌خواهان و دموکرات‌ها در آن اشتراک نظر دارند.

گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا درباره کنترل صادرات نیمه‌رساناهای پیشرفته به چین نشان می‌دهد واشنگتن از سال ۲۰۱۸ به‌تدریج محدودیت‌هایی را با هدف کاهش دسترسی پکن به تراشه‌های پیشرفته، تجهیزات تولید آنها و فناوری‌های مرتبط با هوش مصنوعی گسترش داده است. این سیاست در دولت نخست ترامپ آغاز شد و در دولت جو بایدن با محدودیت‌های گسترده‌تری ادامه یافت.

بنابراین، اگرچه تغییر اکثریت کنگره می‌تواند بر نحوه نظارت بر دولت ترامپ و تصمیم‌های وزارت بازرگانی اثر بگذارد، بعید است اصل رقابت فناورانه با چین به‌سرعت از دستور کار واشنگتن خارج شود.

محدودیت صادرات تراشه به چین به سیاست مشترک دموکرات‌ها و جمهوری‌خواهان تبدیل شد

برای فهم موقعیت فعلی باید به مسیر چندساله سیاست آمریکا نگاه کرد. محدودسازی دسترسی چین به فناوری‌های نیمه‌رسانا از دوره نخست ریاست‌جمهوری ترامپ شدت گرفت. در آن دوره، واشنگتن اقداماتی علیه شرکت‌هایی مانند «هواوی» انجام داد و برای محدود کردن دسترسی چین به تجهیزات پیشرفته ساخت تراشه، متحدان خود را نیز تحت فشار قرار داد.

دولت بایدن این مسیر را ادامه داد و در اکتبر ۲۰۲۲ محدودیت‌های گسترده‌ای برای صادرات تراشه‌های پیشرفته محاسباتی و تجهیزات ساخت نیمه‌رسانا به چین اعلام کرد. این محدودیت‌ها در سال‌های بعد توسعه یافتند و حوزه‌هایی مانند حافظه با پهنای باند بالا، تجهیزات تولید تراشه و برخی نرم‌افزارهای طراحی تراشه را نیز دربر گرفتند.

این تداوم سیاستی نشان می‌دهد اختلاف دو حزب بیشتر بر سر ابزارها و دامنه محدودیت‌هاست تا اصل رقابت با چین؛ جمهوری‌خواهان معمولاً بر ملاحظات امنیت ملی و جلوگیری از تقویت توان نظامی چین تأکید می‌کنند؛ در میان دموکرات‌ها نیز حمایت از محدودیت‌های صادراتی و نظارت بر زنجیره تأمین فناوری پیشرفته وجود دارد.

نمونه روشن این هم‌پوشانی، طرحی به نام «MATCH Act» است که در آوریل ۲۰۲۶ با حمایت سناتورهایی از هر دو حزب معرفی شد. هدف این طرح، هماهنگ کردن محدودیت‌های صادراتی آمریکا و متحدانش در زمینه تجهیزات کلیدی ساخت تراشه و بستن مسیرهایی است که ممکن است به دسترسی چین به این فناوری‌ها منجر شود.

در فوریه ۲۰۲۶ نیز شماری از نمایندگان جمهوری‌خواه و دموکرات در نامه‌ای مشترک خواستار محدودیت‌های هماهنگ‌تر علیه صادرات تجهیزات ساخت تراشه به چین شدند. این نامه بر همکاری با متحدانی مانند هلند و ژاپن برای جلوگیری از دسترسی چین به تجهیزات حساس تأکید داشت.

این مواضع نشان می‌دهد که حتی با تغییر اکثریت کنگره، احتمالاً فشار سیاسی برای حفظ یا تقویت بخشی از محدودیت‌های صادراتی همچنان ادامه خواهد داشت.

ترامپ مجوز فروش تراشه H۲۰۰ به چین را صادر کرد؛ دموکرات‌ها خواهان سخت‌گیری بیشتر شدند

با وجود توافق گسترده درباره ضرورت رقابت با چین، دولت ترامپ در برخی مقاطع رویکردی متفاوت از سیاست محدودسازی حداکثری در پیش گرفته است: اجازه فروش برخی تراشه‌ها به چین، البته با مجوز و شروط مشخص.

پرونده تراشه‌های «انویدیا» نمونه روشنی از این اختلاف است. در ژانویه ۲۰۲۶، دولت ترامپ با صادرات مشروط تراشه هوش مصنوعی «H۲۰۰» به چین موافقت کرد. بر اساس گزارش رویترز، این مجوز با محدودیت‌هایی همراه بود؛ از جمله بررسی توان پردازشی تراشه‌ها، محدودیت در حجم صادرات و الزام خریداران چینی به رعایت شرایط امنیتی. این تصمیم با انتقاد برخی سیاستمداران آمریکایی روبه‌رو شد که معتقد بودند فروش چنین تراشه‌هایی می‌تواند توان محاسباتی چین را تقویت کند.

در ژوئیه ۲۰۲۶ نیز یک مقام وزارت بازرگانی آمریکا به کنگره گفت تعداد محدودی از تراشه‌های H۲۰۰ به چین ارسال شده است. در همان جلسه، گرگوری میکس، نماینده دموکرات و عضو ارشد کمیته روابط خارجی مجلس نمایندگان، از دولت ترامپ انتقاد کرد و گفت مجوزهای صادراتی به ابزار چانه‌زنی در مذاکرات تجاری با چین تبدیل شده‌اند. او این رویکرد را تضعیف‌کننده حفاظ‌های امنیتی آمریکا دانست.

این اختلاف، یکی از مهم‌ترین نقاطی است که می‌تواند با روی کار آمدن کنگره جدید برجسته‌تر شود. دموکرات‌ها احتمالاً خواهان توضیح بیشتر دولت درباره معیارهای صدور مجوز صادرات، فهرست شرکت‌های دریافت‌کننده تراشه و تأثیر این معاملات بر توان محاسباتی چین خواهند بود.

گزارش رویترز در چهارم نوامبر نیز با اشاره به پیروزی دموکرات‌ها نوشت که کنگره تحت کنترل این حزب احتمالاً در برابر امتیازهای فناوری به پکن سخت‌گیری بیشتری نشان خواهد داد. به ارزیابی تحلیلگران مورد استناد این گزارش، دموکرات‌ها از کنترل‌های سخت‌گیرانه‌تر صادرات فناوری و بررسی دقیق‌تر زنجیره تأمین هوش مصنوعی و نیمه‌رساناها حمایت می‌کنند.

چرا تراشه‌ها به مسئله امنیت ملی تبدیل شده‌اند؟

تراشه‌های پیشرفته فقط قطعاتی برای تلفن همراه یا رایانه نیستند. این قطعات زیرساخت محاسباتی بسیاری از فناوری‌های راهبردی، از هوش مصنوعی و ابررایانه‌ها تا سامانه‌های نظامی، تحلیل داده و تجهیزات پیشرفته را تشکیل می‌دهند.

هر کشوری که به تراشه‌های قدرتمندتر و تجهیزات تولید آنها دسترسی داشته باشد، در توسعه مدل‌های هوش مصنوعی، پردازش داده‌های عظیم و ساخت برخی سامانه‌های نظامی پیشرفته مزیت خواهد داشت. به همین دلیل، آمریکا محدود کردن دسترسی چین به این فناوری‌ها را بخشی از راهبرد حفظ برتری فناورانه خود می‌داند. گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا نیز تأکید می‌کند که هدف کنترل‌های صادراتی، هم محدود کردن دسترسی چین به تراشه‌ها و تجهیزات پیشرفته و هم کاهش توان این کشور برای توسعه مستقل چنین فناوری‌هایی بوده است.

اما این سیاست یک مسئله اقتصادی مهم نیز دارد: شرکت‌های آمریکایی تولیدکننده تراشه و تجهیزات نیمه‌رسانا به بازار چین وابستگی تجاری دارند. محدودیت‌های گسترده می‌تواند بخشی از درآمد آنها را کاهش دهد و در عین حال، فضای بیشتری برای رشد رقبای چینی ایجاد کند.

به همین دلیل، در واشنگتن دو نگرانی هم‌زمان وجود دارد: از یک طرف، فروش تراشه‌های پیشرفته به چین ممکن است توان فناورانه و نظامی این کشور را تقویت کند؛ از طرف دیگر، قطع کامل دسترسی چین به فناوری آمریکایی می‌تواند بازار شرکت‌های آمریکایی را کوچک‌تر کند و انگیزه پکن برای جایگزینی محصولات خارجی را افزایش دهد.

سیاست محدودسازی تا چه اندازه موفق بوده است؟

پاسخ به این پرسش یک‌دست نیست. محدودیت‌های آمریکا دسترسی شرکت‌های چینی به برخی تراشه‌های پیشرفته و تجهیزات ضروری تولید آنها را دشوار کرده است؛ اما به معنای متوقف شدن صنعت نیمه‌رسانای چین نبوده است.

تحلیلی که مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی (CSIS) در مارس ۲۰۲۶ منتشر کرد، نشان می‌دهد کنترل‌های صادراتی آمریکا و متحدانش، در کنار ایجاد اختلال در دسترسی چین به برخی فناوری‌های پیشرفته، به تقویت تلاش پکن برای بومی‌سازی صنعت نیمه‌رسانا نیز شتاب داده است. بر اساس این تحلیل، چین توسعه تجهیزات، طراحی و تولید داخلی تراشه را با هماهنگی بیشتر میان دولت و صنعت دنبال می‌کند.

مؤسسه بروکینگز نیز در تحلیل رقابت هوش مصنوعی آمریکا و چین توضیح می‌دهد که محدودیت دسترسی به تراشه‌های پیشرفته، در کوتاه‌مدت ظرفیت محاسباتی شرکت‌های چینی را تحت فشار قرار داده است؛ اما این محدودیت‌ها هم‌زمان آنها را به سمت بهبود بهره‌وری مدل‌ها، استفاده از تراشه‌های داخلی و ایجاد زنجیره تأمین مستقل سوق داده‌اند. این مؤسسه تأکید می‌کند که کنترل صادرات می‌تواند سرعت پیشرفت چین را کاهش دهد، اما به‌تنهایی قادر به متوقف کردن توسعه هوش مصنوعی این کشور نیست.

این همان تناقضی است که سیاست‌گذاران آمریکایی با آن روبه‌رو هستند: محدودیت‌ها ممکن است در کوتاه‌مدت برتری آمریکا را حفظ کنند، اما در بلندمدت به کاهش وابستگی چین به فناوری آمریکایی کمک کنند.

آیا متحدان آمریکا هم تحت تأثیر قرار می‌گیرند؟

یکی از مهم‌ترین بخش‌های رقابت تراشه‌ای آمریکا با چین، خارج از مرزهای این کشور جریان دارد. تولید نیمه‌رسانا به زنجیره‌ای بین‌المللی وابسته است که شرکت‌ها و کشورهای مختلف در آن نقش دارند؛ از تجهیزات لیتوگرافی هلند و فناوری‌های ژاپن گرفته تا حافظه‌های ساخت کره جنوبی و تولید تراشه در تایوان.

آمریکا برای مؤثر بودن محدودیت‌های صادراتی خود به همکاری این کشورها نیاز دارد. اگر تجهیزات حساس ساخت تراشه از مسیر کشورهای دیگر در اختیار شرکت‌های چینی قرار گیرد، محدودیت‌های یک‌جانبه واشنگتن کارایی کمتری خواهند داشت.

نامه مشترک نمایندگان جمهوری‌خواه و دموکرات در فوریه ۲۰۲۶ نیز دقیقاً بر همین موضوع تأکید داشت: هماهنگی با متحدان برای کنترل صادرات تجهیزات و قطعاتی که چین هنوز توان تولید مستقل آنها را ندارد.

بنابراین، یکی از حوزه‌هایی که ممکن است در کنگره جدید جدی‌تر دنبال شود، فشار دیپلماتیک برای هماهنگ کردن سیاست صادراتی متحدان آمریکا است. این مسئله می‌تواند بر شرکت‌های هلندی، ژاپنی، کره‌ای و تایوانی فعال در زنجیره تأمین تراشه نیز اثر بگذارد.

پیروزی دموکرات‌ها در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا می‌تواند نظارت بر تصمیم‌های دولت ترامپ در حوزه صادرات تراشه و فناوری‌های حساس را افزایش دهد. به‌ویژه در شرایطی که دولت ترامپ در برخی پرونده‌ها، مانند فروش تراشه‌های H۲۰۰ انویدیا، رویکردی منعطف‌تر از محدودسازی کامل نشان داده است.

با این حال، شواهدی مانند حمایت دوحزبی از طرح «MATCH Act» و نامه مشترک نمایندگان دو حزب درباره محدودیت تجهیزات ساخت تراشه نشان می‌دهد که مهار دسترسی چین به فناوری‌های راهبردی همچنان از پشتوانه سیاسی قابل توجهی برخوردار است.

از این رو، انتظار تغییر ناگهانی در راهبرد آمریکا چندان واقع‌بینانه نیست. آنچه ممکن است تغییر کند، میزان سخت‌گیری بر دولت در صدور مجوزهای صادراتی، دامنه نظارت بر شرکت‌های فناوری و فشار برای هماهنگی بیشتر با متحدان است.

در واقع، رقابت نیمه‌رساناها میان آمریکا و چین از مرحله اختلاف میان دو دولت فراتر رفته و به بخشی از راهبرد بلندمدت واشنگتن تبدیل شده است؛ راهبردی که فارغ از اینکه کدام حزب کنترل کنگره را در دست داشته باشد، احتمالاً همچنان ادامه خواهد یافت.

۲۲۷۲۲۷