روایت تاب‌آوری برای رئسای مختار ارتباطات جهان

در سال ۱۸۶۵، نمایندگان بیست کشور اروپایی در پاریس گرد هم آمدند تا بر سر موضوعی مهم توافق کنند: تلگراف باید از مرز عبور کند، بی‌آنکه هر کشور قواعد خودش را تحمیل کند. از دل آن توافق، اتحادیه بین‌المللی مخابرات زاده شد. حالا همان اتحادیه برای نزدیک به سه هفته به دوحه آمده است؛ شهری که معنای «عبور» را بهتر از بسیاری از شهرها می‌شناسد، چه برای مسافری که میان قاره‌ها تردد می‌کند و چه برای دیپلمات‌هایی که سال‌هاست طرف‌های ناهم‌نظر را پشت یک میز می‌نشانند. در همین شهر و در جریان اجلاس سران مختار اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU PP-26)، وزیر ارتباطات ایران پشت تریبون رفت و پرسش قدیمی این اتحادیه را از انتزاع به متن زندگی آورد: او از اینترنتِ روستاها گفت و از تداوم خدمات در روزهای دشوار جنگ؛ و با این دو روایت، که یکی از توسعه می‌گوید و دیگری از پایداری، هدفی مشترک را پیش کشید؛ زیرساخت غیرنظامی سرمایه‌ای است که همه به پایداری‌اش نیاز دارند. پرسشی که در پاریس ۱۸۶۵ درباره پیام‌ها بود، اینجا درباره شبکه‌هاست؛ وقتی پیام‌ها دیگر مرز نمی‌شناسند، مرز شبکه‌ها را چه کسی پاس می‌دارد؟

بخش نخست سخنان ستار هاشمی گزارشی از پیشرفت‌ها بود. به گفته او، امروز بیش از هفت هزار خدمت دولت الکترونیک ارائه می‌شود، فیبر نوری به بیش از ۱۱ میلیون خانوار رسیده و ۸۳درصد مناطق روستایی به شبکه متصل شده‌اند. اقتصاد دیجیتال نیز بیش از ۷ درصد از تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهد و پلتفرم‌های داخلی بیش از ۵۰ میلیون کاربر دارند. این ارقام تصویری‌اند از مسیر طی‌شده و اولویت‌هایی که دولت برای خود تعریف کرده است. اتحادیه امروز به‌جای «پوشش» از «اتصال معنادار» حرف می‌زند، یعنی دسترسی‌ای که ارزان، پایدار و روزمره باشد، و برای دولت‌های جنوب‌جهان رقم روستایی نوعی کارت ورود به این گفت‌وگوست. ۸۳ درصد، به‌ویژه اگر کیفیتش هم‌تراز رقمش باشد، عددی چشمگیر است. جزئیاتی مانند سرعت و هزینه‌دسترسی، بستری طبیعی برای همکاری فنی و تبادل داده با اتحادیه است.

بخش دوم، «روایت‌پایداری» بود و از روزهای دشوار جنگ سخن می‌گفت. به روایت وزیر، ۵۰۰ سایت مخابراتی و یک مرکز تحقیقات فضایی به‌واسطۀ بمباران عامدانۀ ایالات‌متحده و اسرائیل با چالش جدی روبه‌رو شدند؛ مرکزی که به گفته او کارش کشاورزی، مدیریت آب و کاهش بلایای طبیعی است و چند مهندس فناوری‌اطلاعات جان باختند. بااین‌همه، علی‌رغم فشارهای فیزیکی و سایبری، شبکه داخلی بی‌وقفه عملیاتی ماند و خدمات آنلاین آموزش، بانکداری و بهداشت ادامه یافت.

بخش دوم روایت وزیر با پیام دیپلماتیک او پیوند یافت؛ اتحادیه بین‌المللی مخابرات باید همکاری عادلانه و چندجانبه را ترویج کند و مطمئن شود فناوری در خدمت بشریت و توسعه است. درواقع، نقطه‌عطف حضور ایران در دوحه، پرهیز از ماندن در موضع انفعال یا صرفاً طرح شکایت بود. دیپلماسی دیجیتال تهران در این اجلاس، با یک چرخش هوشمندانه، از «روایتِ آسیب» به «ارائه راهکار» رسید. پیشنهاد اتصال شبکه‌های فیبر مرزی، طراحی کریدورهای ارتباطی زمینی در منطقه و اعلام آمادگی برای انتقال دانش فنی در حوزه تاب‌آوری زیرساخت‌ها، ابتکاری بود که موقعیت ایران را از یک کشورِ هدفِ حمله، به یک بازیگرِ کنشگر و طراحِ ثبات منطقه‌ای تغییر داد.

این رویکرد، از نظر حقوقی نیز بر پایه‌های مستحکمی استوار شد. ارجاع دقیق به اصول تفکیک و تناسب در پروتکل اول ژنو، اسناد بین‌المللی همچون «راهنمای تالین» درباره مصونیت شبکه‌های غیرنظامی، و همچنین پیمان ۱۹۶۷ فضای ماورای جو، نشان داد که تیم دیپلماسی فناوری ایران با تسلط کامل بر قواعد حقوق بین‌الملل، به دنبال جرم‌انگاری هدف قرار دادن زیرساخت‌های ارتباطی است؛ موضوعی که تنها دغدغه تهران نیست، بلکه امنیت تمام کشورهای در حال توسعه را در برابر یک‌جانبه‌گرایی فناورانه تهدید می‌کند.

درادامه، اسناد گوناگونی در چارچوب اتحادیه ارائه شده که روایت‌های متفاوتی از رویدادهای اخیر منطقه دارند. ایران نیز در سند خود از آسیب به تأسیسات پخش و ارتباطات غیرنظامی از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ یاد می‌کند. آنچه این اسناد را به‌هم نزدیک می‌کند، نه جزئیات رویدادها، بلکه اصلی است که همه بر آن تأکید دارند: زیرساخت غیرنظامی باید ایمن بماند.

بی‌گمان آنچه در دوحه رقم خورد، یک دستاورد مهم در سطح دیپلماسی تخصصی بود؛ تغییر دستور کار یک نهاد فنی به سمت پذیرش مسئولیت‌های امنیتی و حقوقی. حضور هدفمند و روایت‌گری دقیق وزیر ارتباطات در این اجلاس، اتحادیه بین‌المللی مخابرات را در برابر این واقعیت قرار داد که بدون تضمین امنیت فیزیکی و سایبری شبکه‌ها، تمام برنامه‌های توسعه‌ای روی کاغذ باقی خواهد ماند. ایران در این نشست نشان داد که با تکیه بر تجربه بومیِ ایستادگی در بحران و نگاه راهبردی به پیوندهای منطقه‌ای، می‌تواند قواعد گفت‌وگو در عرصه حکمرانی جهانی ارتباطات را به نفع امنیت جمعی و چندجانبه‌گرایی بازتعریف کند.

در مجموع، اتحادیه بین‌المللی مخابرات سازمانی فنی است وکارش تخصیص طیف و هماهنگی استانداردهاست. همین جایگاه‌بی‌طرف، آن را برای ایفای نقشی تازه آماده می‌کند؛میزبانی گفت‌وگو درباره اینکه چگونه می‌توان شبکه‌های‌حیاتی را در همه شرایط‌پایدار نگه داشت. وقتی اقتصاد و آموزش و درمان کشورها روی شبکه بنا شده، پایداری یک سایت مخابراتی در مدرسه‌ای دیده می‌شود که کلاسش برقرار می‌ماند و بیماری که پرونده‌اش باز می‌شود. حقوق بشردوستانه میان هدف نظامی و غیرنظامی مرز می‌کشد؛ شبکه‌های مشترک، فرصتی‌ هستند برای روشن‌تر کردن همین مرز.

آنچه از دوحه می‌تواند باقی بماند، شاید نه اعداد ‌و ارقام باشد و نه تفاوت روایت‌ها، بلکه یک فرصت ساد؛ اتحادیه‌ای که شبکه‌ها را به هم وصل می‌کند می‌تواند برای ارزیابی بی‌طرفانه وضعیت زیرساخت‌های ارتباطی ابزاری بسازد، هنجار مصونیت آنها را صریح‌تر بنویسد و تجربه‌های تاب‌آوری را میان اعضا مبادله کند. 

*پژوهشگر سیاست

۲۲۷۲۲۷