بدون تردید آیت الله العظمی وحید خراسانی یکی از بزرگترین فقیهان و اصولیون دوران معاصر بودند. هزاران شاگرد در طی ایام اقامتشان در مشهد و نجف و قم از محضرشان استفاده کردند. بسیاری از آنان هماکنون از اساتید حوزههای علمیه و دانشگاهها،چه در ایران و چه در خارج از ایران،هستند و بعضاً در سمتهای اجرایی و یا ارائه کننده خدمات دینی. بخشی از این مجموعه بزرگ از جمله نخبگان علوم اسلامی هستند؛ خصوصاً در فقه و اصول.
1- دو تن از فقهای بزرگ گذشته به شاگردپروری معروف بودهاند. یکی مرحوم صاحب کفایه است که صدها طلبه فاضل از افاضات ایشان بهرهمند میشدند و دومی آیت الله خویی است که کموبیش سه نسل از مجتهدان بزرگ و فاضل را تربیت کرد. بسیاری از مراجع پس از ایشان، از شاگردانشان بودند.
آیت الله وحید را هم باید در همین زمره قرار داد که با توجه به شرایط جدید، تعداد شاگردان به مراتب بیش از گذشته بود. اگرچه دیگرانی هم هستند که حلقه درس مفصلی داشته و دارند، اما در مجموع کم و کیف حلقه درسی آیت الله وحید، متفاوت بود.
نگارنده از سال 1365 تا هنگام عزیمت به مأموریت واتیکان در اوائل 1370، در درس فقه و اصول ایشان شرکت میکرد؛ همچنانکه در درس فقه مرحوم میرزا جواد تبریزی که بلافاصله پس از درس اصول آیت الله وحید بود، حاضر میشد. ذیلاً به نکاتی اشاره میشود.
2- شهرت ایشان عمدتاً در اصول فقه بود که به تفصیل درس میگفتند. اقوال مختلف را نقل و نقد میکردند و سپس نظریه خود را ارائه میفرمودند. البته این روش متداول درسهای خارج اصول است و کتاب کفایه الاصول مبنای مباحث مطروحه. نکته در مورد ایشان این بود که نظرات عالمان گذشته را به خوبی دریافته و با بیانی خطابی و دقیق، توضیح میدادند که این در جای خود هنر بزرگی است. چرا که در موارد فراوانی رسیدن به مقصود عالم مورد بحث، کاری کارستان است و جنابش این مهم را به خوبی انجام میدادند و سپس به نقد آن میپرداختند.
علیرغم این همه به نظر میآید درس فقه ایشان آموزندهتر بود. در مباحث فقهی «متصرفه» نیرومندی داشتند. نوع ورود ایشان به موضوع و کیفیت جمع بندی و نتیجهگیریشان بسیار آموزنده بود. گویی روش خاص خود را در فقه داشتند. ذهنی تحلیلی و انتقادی و دقیق؛ که البته در اصول فقه هم چنین بودند. پس از بررسی سند روایت، در مورد دلالت آن بیشترین دقت را اعمال میکردند و در جائی که روایاتِِ معارض وجود داشت، این دقت بیشتر میشد.
کیفیت استفادهشان از قواعد فقهی و اصولی هم با نهایت دقت و وسواس صورت میگرفت. با توجه به سعه و ضیق قواعد، و اینکه چگونه و در کجا میباید مورد استفاده قرار گیرند. کلینگری در تحلیلهای ایشان جایی نداشت و همچون یک دانشمند علوم تجربی گام به گام و جزء به جزء، به پیش میرفتند.
معروف است که روش فقهی ایشان شبیه به آیت الله خویی و احیاناً ملهم از آن است. ممکن است شباهتهایی وجود داشته باشد، اما دو سبک متفاوت هستند. مرحوم آقای خویی بیش از بسیاری از فقها، به بررسی سند روایت میپرداختند و اصولاً در مورد رجال صاحب نظر و صاحب سبک بودند؛ امّا در نهایت فقه ایشان به اعتباری، اصولی کاربردی بود. بدین معنی که به کثرت از قواعد اصولی استفاده میکردند و مرحوم آقای وحید چنین نبودند. در مورد ایشان التزام به متن و البته همراه با تحلیل موشکافانه آن، ملاک بود. البته از قواعد اصولی و اقوال فقهای گذشته هم بهره میگرفتند، به ویژه فقهایی که دقت نظرشان را پذیرفته بودند، همچون مرحوم نائینی.
3- صرف نظر از فقه و اصول، ایشان را جامعیتی مثالزدنی بود. فلسفه را در نزد عالمان بزرگ آن آموخته بودند و ظاهراً یکی از دغدغههایشان در گذشته مباحث فلسفی و نیز کلامی بوده است. طبیعتاً در کنار این همه به عرفان نظری و نظرات ابن عربی پرداخته بودند. از همان ابتدای ایام جوانی به درس مرحوم میرزا مهدی اصفهانی میرفتند. هم فقه و اصول ایشان و هم مباحث معارفیشان. مرحوم میرزا از شاگردان طبقه اول و مبرّز مرحوم نائینی بود. لذا به هنگام ورود به مشهد، خارج فقه و اصول را آغاز کرد که شاگردان برجستهای یافت. در کنار این همه به مباحث معارفی پرداخت که بعدها به عنوان «مکتب تفکیک» شهرت یافت. مرحوم آقای وحید در همه این درسها حاضر میشد.
مضافاً که ایشان پیوسته مشغول مطالعه و تأمل بود. کثرت مطالعه و تأمل و استعداد ذاتی و علاقه فراوان به این مباحث، بلوغ علمی و فکریشان را موجب شد. به احتمال فراوان سبک خاص اجتهادی ایشان متأثر از همین دوره است که البته بعدها تکامل یافت.
4- یکی از ویژگیهای استثنایی ایشان آشنایی جنابش بود با عالمان بزرگ معروف و یا ناشناخته زمانش. گویی با عموم آنان ارتباط علمی و معارفی داشتند. تا چند دهه پیشتر عالمان بزرگی هم در حوزههای علمیه سابقهدار و هم در شهرهای کوچک و بزرگ و احیاناً روستاها، وجود داشت که همگی رخ در نقاب خاک کشیدهاند و متأسفانه آنان را جانشینانی نیست.
ایشان عالمان بزرگ مشهد و نجف و تهران قدیم را به خوبی میشناخت. تهران قدیم عالمان بزرگی را در خود جای داده بود. چه در فقه و اصول و چه در فلسفه و کلام و عرفان و چه در ادبیات و چه در سایر علوم اسلامی. ایشان عموم آنها را میشناخت و از مبانی و افکارشان مطلع بود. از مرحوم سید کاظم عصار گرفته تا سید ابوالحسن قزوینی و تا شیخ محمدتقی آملی و میرزا احمد آشتیانی و شیخ محمدرضا تنکابنی. مطمئناً در این میان با افراد ناشناخته و یا کمتر شناخته شدهای که با میراث معارفی و یا احیاناً علوم غریبه آشنایی کامل داشتند، مرتبط بوده است.
جناب آقای معلم دامغانی که از شخصیتهای ناشناخته بود، در مورد تصرفهایی که انجام میداد، از ایشان استجازه میکرد که بعضاً اجازه نمیدادند. مرحوم معلم از شاگردان مرحوم آقای حائری بزرگ بود و وصیت کرده بود که آثار ایشان پس از فوتشان در اختیار آقای وحید قرار گیرد، مبادا که به دست نا اهلان افتد و از آن سوء استفاده کنند و حضرتش آن مجموعه را از دسترس خارج کرده بود.
5- ایشان سالها منبر میرفت و در این کار بسیار موفق بود. معروف است که در همان ایام جوانی به نجف مشرف میشود و در خانه مرحوم آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی و در حضور ایشان، به منبر میرود و مورد ستایش و تقدیر مرحوم سید قرار میگیرد که این حاکی از قدرت خطابی ایشان است.
مجالس وعظ و خطابهشان ادامه مییابد. هم در تهران و هم در شهرهای دیگر و هم در کویت. مکرر نقل شده که قبل از منبر فردی به انتخاب خود آیاتی چند از قرآن را میخواند و ایشان در چارچوب آیات القاء شده، صحبت میکرد. این نشان دهنده تسلط و خلاقیت حضرتش میباشد.
به هر صورت منبر موجب نزدیکی ایشان با توده مردم متدین میشود. ایشان بازار قدیم تهران و بازاریانش را به خوبی میشناخت. این سخن در مورد شهرهای دیگر هم صحیح است. احتمالاً از همین رهگذر بود که به اهمیت عواطف دینی و سمبلهای دینی پی برده بودند و اینکه جهت تقویت اعتقادات مردم میباید از این همه، استفاده کرد و آنها را به خدمت گرفت.
در سه چهار دهه پیشتر کسانی، حتی در بین اهل علم، از استفاده از علم و علامت در مراسم عزاداری و مراسم سینهزنی انتقاد کردند و اینکه نباید از آن استفاده شود. در همان ایام علم کوچکی را میطلبند و در اطاق ملاقات در کنار دیوار میگذارند و سپس دستور به ساختن علامتی بزرگ میدهند و خود خصوصیاتش را بیان میکنند و از اشعار سروده شده توسط خود ایشان، در این علامت استفاده میشود. علامت هماکنون در حسینیه ایشان است و گویی از همین علامت در مراسم تشییع ایشان، استفاده شد. تقوی و علمیت ایشان بزرگترین پشتوانه پذیرش استفاده از علامت در مراسم سینهزنی بود. بدین ترتیب مشکل حل شد و هماکنون در مراسم مختلف عزاداری از آن استفاده میشود.
تأکید فراوان ایشان بر برگزاری عزاداری در ایام فاطمیه و مقابله صریح با کسانی که به گونههای مختلف در برابر آن موضع میگرفتند، جهت تقویت همین هویت شیعی است. در درجه نخست عزاداری برای معصومان، خصوصاً فاطمه زهرا و امام حسین به گونههای مختلف، مورد تأکید معصومان است و ثانیاً چنین اعتقاد و عملی به یکی از نهادهای دینی – اجتماعی شیعیان تبدیل شده و تضعیف آن مقدمهای خواهد بود برای تضعیف این هویت.
6- اجمالاً ایشان با روشنفکری دینی در معنای رایج آن، میانهای نداشت. اگرچه تا آنجا که میدانم، در این مورد صریحاً صحبت نمیکرد. امّا از سخنانشان در مجالس خصوصی این نکته برمیآمد. احتمالاً بدین علت بود که آبشخور و سابقه تاریخی آن را به خوبی میشناخت و دیگر آنکه منادیانش را، قبول نداشت.
البته این مسئله بغرنجی است. بهروز کردن عقائد و احکام به گونهای که از حدود مقرر شده شرعی خارج نشود، بهواقع وظیفه دشوار و دقیقی است. بدون شناخت دقیق دین و همچنین شناختِ از درون برآمده زمانه و تمدن جدید و اینکه ویژگی مهم و بلکه اساسی آن توسعهطلبی و مرز ناشناسی آن نسبت به هر رقیبی و از جمله دین است، نمیتوان چنین کار مهمی را انجام داد. خصوصاً در آنجا که دین واقعیتهای تاریخی و اجتماعی را شکل میدهد. در اینجا مقابله با آنها مشکلات و پیآمدهای فراوانی دارد؛ و جامعه، به ویژه جامعه متدینان، را دچار بحران میکند. و بگذریم.
7- در بین فقهای معاصر به آیت الله سید احمد خوانساری ارادتی خالصانه داشت. هم به لحاظ علمی و هم به لحاظ تقوایی و هم به لحاظ سیره عملی در صحنههای اجتماعی و سیاسی. تا آنجا که میدانم سخنان حضرتش را به گوش میگرفت و بر همان اساس عمل میکرد. همچنانکه به مرحوم سید عبدالهادی شیرازی نیز چنین نگاهی داشت. برای مرحوم نائینی به عنوان فقیه طراز اول، احترام خاصی قائل بود و نظرات ایشان را با دقت لحاظ میفرمود.
به دلیل قدرت علمی و تجربیات عملی و استفاده از تجربیات بزرگان دیگر و اینکه عمل فردی و اجتماعیاش میباید با تکیه بر استنباط دقیق فقهی باشد، نوعی ثبات در روش و منش ایشان را، شاهد هستیم. بهواقع تحت تاثیر فراز و فرودهای اجتماعی و رسانهای قرار نمیگرفت.
- خداوند ایشان را غریق رحمت واسعه خویش فرماید. که هم صحبتشان آموزنده بود و هم سکوتشان و هم کیفیت صحبت و سکوتشان. عالم بزرگی بود که از ابتدای حضور در مجلسشان و تا پایان، تمامی آنچه اتفاق میافتاد، آموزنده بود. در کمتر مجلسی بود که به توسل به ائمه اطهار و حضرت حجت(عج) اشاره نکنند.
به فراست بسیاری از مسائلی را که در جامعه اتفاق میافتاد، میشناختند و از درون درک میکردند. در مورد هر آنچه برای شیعیان و در خارج از ایران اتفاق میافتاد، بسیار حساس بودند و بارها میفرمودند که آمادهاند هر کاری که لازم باشد برای حمایت از آنان انجام دهند که آن را داستان مفصلی است و در فرصتی دیگر باید بدان پرداخته شود.
8- نگارنده از اینکه در هنگام سلامت ایشان نتوانست بیشتر به خدمتشان شرفیاب شود، عمیقاً تأسف و حسرت میخورد. عالمی بزرگ و جامع که تجربیات فراوان و متعدد هشت دهه را پشتوانه داشت. دهها عالم و فقیه بزرگ را از نزدیک دیده بود و عموماً با آنان در نوعی مباحثه علمی قرار داشت. ویژگیهای علمی و فکری و فقهیشان را میدانست و از خرمن آنان خوشههای فراوانی چیده بود. و این البته به جز صاحب دلان ناشناختهای است که به طور قطع با آنان مرتبط بود.
ذهنی منظم و تحلیلی و علمی داشت که با معارف قرآنی و حدیثی اشباع شده بود. بهترین نمونه آن مقدمه اعتقادی ایشان است بر رساله توضیح المسائل خودشان که با قلمی فخیم و پخته و کلاسیک آن را به نگارش درآوردهاند. نمونه کاملی است از قلم یک عالم دینی که به سبک کلاسیک نگارش یافته بود. بدون شک یکی از معتبرترین و زیباترین متون در زمینه مسائل اعتقادی است.
9- مناسب است خاطرهای را نقل کنم. حدود ده سال پیشتر یکی از دوستانم، آقای فرانکو ناکارلّا، پزشک متخصص قلب جهت شرکت در کنفرانسی به ایران آمد. ایشان ایتالیایی است و خواهرزاده کاردینال سیلو سترینی. سیلو سترینی را از نزدیک میشناختم و پیوسته در مراسم روز ملی ما، شرکت میکرد. یکی از معتبرترین شخصیتهای کاتولیکی پنجاه سال گذشته. مدتی معاون وزیر خارجه بود و سپس برای چند سال، در دهه هشتاد، وزیر خارجه واتیکان. مهم اینکه او سالیانی طولانی دستیار کاردینال کازارولی، مبتکر ارتباط با کشورهای بلوک شرق در دهههای شصت و هفتاد قرن گذشته بود. ابتکاری که بعدها توسط صدر اعظم آلمان، ویلی برایت، پیگیری شد و نتایج بسیار مهمی در صحنه بینالمللی داشت.
هدف بیان اهمیت سیلو سترینی نیست، امّا جایگاه برجسته او، افراد خانوادهاش و از جمله خواهرزادهاش را تحت تاثیر قرار داده بود. فرانکو در کشورهای مختلفی، آلمان، انگلستان و امریکا، طبابت کرده بود و میگفت «مارکوپولو» زمانه ما است. با توجه به سوابق خانوادگی، یکی از دغدغههایش ملاقات با شخصیتهای دینی بود.
او در طی دو دهه اخیر به کشورهای مختلف، از چین گرفته تا افریقای سیاه، سفر میکند و شخصیتهای بودایی و هندویی تا آنمیستهای افریقایی را، فراوان دیده است.
او را خدمت آیت الله وحید بردم و تا ضمناً ایشان را، معاینه کند. به هنگام دیدن ایشان بی اختیار زانو زد و دست ایشان را بوسید. معاینه را انجام داد و گفت قلب کاملاً سالم و بدون مشکل است. مدتی نشست و صحبت کرد و به هنگام خداحافظی زانو زد و علیرغم استنکاف ایشان، دستشان را بوسید و خواهش کرد عکسی بگیرد که گرفت.
او پس از ملاقات گفت با شخصیتهای دینی ادیان مختلف دیدار داشته، از پاپها گرفته تا دالایی لاما و تا روحانیونی که در افریقا و هند امور خارق العاده انجام میدهند. چهره آرام و نورانی و سخنان آیت الله وحید عمیقاً او را تحت تأثیر قرار داده است. بعدها مکرر جویای احوال ایشان بود و اینکه اگر داروی خاصی مورد نیاز است، تهیه کند و بفرستد. او هماکنون در بولونیا زندگی میکند، اگرچه هنوز هم به فراوانی به سفر میرود.
خداوند سبحان آن روح بزرگ را با موالیانش محشور فرماید و به ارادتمندان توفیق ادامه راه حضرتش را عنایت کند.
Source link
پایگاه خبری ایده روز آنلاین
