وقتی ژن‌ها تعیین می‌کنند چقدر دارو مصرف کنیم

به گزارش ایده روز آنلاین، ممکن است دو نفر یک داروی مشابه را با دوز یکسان مصرف کنند، اما واکنش بدنشان به آن کاملاً متفاوت باشد؛ دارو برای یکی مؤثر واقع شود، در حالی که دیگری نه‌تنها سود چندانی از آن نبرد، بلکه با عوارض جانبی جدی مواجه شود. یکی از دلایل این تفاوت، ویژگی‌های ژنتیکی افراد است. این موضوع به حوزه‌ای از پزشکی به نام فارماکوژنومیک مربوط می‌شود؛ دانشی که بررسی می‌کند تفاوت‌های ژنتیکی افراد چگونه بر نحوه اثر داروها در بدن تأثیر می‌گذارد. هدف این است که پزشک بتواند با شناخت ویژگی‌های ژنتیکی بیمار، داروی مناسب‌تر و در برخی موارد دوز دقیق‌تری را انتخاب کند.

اهمیت این موضوع به‌ویژه درباره سالمندانی که چندین دارو را همزمان مصرف می‌کنند بیشتر است. با افزایش سن جمعیت و افزایش مصرف همزمان داروها، کاهش عوارض دارویی قابل پیشگیری اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. شواهد موجود نشان می‌دهد آزمایش‌های ژنتیکی می‌توانند در برخی موارد به ایمن‌تر شدن تجویز دارو کمک کنند و در بعضی کشورها نیز این آزمایش‌ها برای داروهای مشخصی در حال استفاده هستند.

آزمایش ژنتیک پیش از تجویز برخی داروها

برای مثال، در انگلیس آزمایش ژنتیکی برای چند جفت ژن و دارو به‌طور نسبتاً معمول مورد استفاده قرار می‌گیرد. یکی از این موارد، آزمایش ژن DPYD پیش از تجویز برخی داروهای شیمی‌درمانی است. بعضی واریانت‌های این ژن می‌توانند توانایی بدن برای تجزیه این داروها را کاهش دهند و در نتیجه خطر عوارض شدید را افزایش دهند.

نمونه دیگر، داروی آباکاویر برای درمان عفونت اچ‌آی‌وی است. پیش از تجویز این دارو، ژن سیستم ایمنی HLA-B بررسی می‌شود، زیرا یکی از واریانت‌های آن می‌تواند خطر بروز واکنش حساسیتی شدید به آباکاویر را افزایش دهد.

وقتی نتیجه آزمایش ژنتیک، داروی قلب را تغییر می‌دهد

فرض کنید فردی پس از یک حمله قلبی از بیمارستان مرخص شده است. ممکن است برای جلوگیری از تشکیل لخته خون، کاهش کلسترول و محافظت از معده، به‌ترتیب داروهایی مانند کلوپیدوگرل، استاتین و امپرازول دریافت کند.

اما پاسخ بدن همه افراد به این داروها یکسان نیست.

برخی افراد دارای واریانت‌هایی از ژن CYP2C19 هستند که توانایی بدن آنها برای فعال کردن کلوپیدوگرل را کاهش می‌دهد. در چنین شرایطی، ممکن است دارو اثر مطلوب مورد انتظار را نداشته باشد. به همین دلیل، در برخی بیماری‌های قلبی، راهنماهای بالینی توصیه می‌کنند بر اساس نتیجه آزمایش ژنتیکی، داروی ضدپلاکت دیگری برای بیمار در نظر گرفته شود.

از سوی دیگر، برخی تفاوت‌های ژنتیکی می‌توانند احتمال بروز عوارض عضلانی ناشی از بعضی استاتین‌ها را افزایش دهند. واریانت‌های CYP2C19 همچنین می‌توانند بر میزان امپرازول در خون تأثیر بگذارند و در نتیجه بر میزان اثربخشی آن در پیشگیری از مشکلات معده ناشی از سایر داروها اثر داشته باشند.

ژن‌ها در انتخاب داروهای ضدافسردگی هم نقش دارند

این موضوع فقط به داروهای قلبی یا شیمی‌درمانی محدود نمی‌شود. در مورد برخی داروهای ضدافسردگی نیز تفاوت‌های ژنتیکی می‌تواند بر میزان دارویی که در خون فرد باقی می‌ماند تأثیر بگذارد.

برای مثال، واریانت‌های ژن‌های CYP2D6 و CYP2C19 می‌توانند نحوه متابولیسم برخی داروهای ضدافسردگی را تغییر دهند. بنابراین، نتیجه آزمایش ژنتیکی در برخی شرایط می‌تواند اطلاعاتی در اختیار پزشک قرار دهد که به انتخاب داروی مناسب‌تر یا تعیین دوز کمک کند.

یک آزمایش برای تمام عمر

آزمایش فارماکوژنومیک را می‌توان با نمونه خون یا نمونه‌ای از سلول‌های داخل گونه انجام داد. نکته مهم این است که واریانت‌های ژنتیکی فرد در طول زندگی تغییر نمی‌کنند. بنابراین، نتیجه آزمایش می‌تواند در پرونده پزشکی بیمار ثبت شود و در آینده، هنگام تجویز داروهای دیگر نیز مورد استفاده قرار گیرد.

البته آزمایش ژنتیکی قرار نیست برای هر دارو یا هر بیماری انجام شود. زمانی که ارتباط میان یک ژن و یک دارو با شواهد علمی قوی تأیید شده باشد، فارماکوژنومیک می‌تواند به پزشک کمک کند تا بخشی از فرآیند آزمون و خطا در تجویز دارو را کاهش دهد و احتمال انتخاب داروی نامناسب یا بروز عوارض قابل پیشگیری را کمتر کند.

در واقع، پزشکی شخصی‌سازی‌شده تلاش می‌کند به جای اینکه یک دارو را برای همه افراد به یک شکل تجویز کند، تفاوت‌های بدن و ژنتیک هر فرد را نیز در انتخاب درمان در نظر بگیرد.